کمبود موشک؛ دستیابی به فضا دیگر آسان نیست
اپراتورهای صنعت ماهواره‌سازی در حال حاضر با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند، زیرا موجودی موشک‌های قابل استفاده برای پرتاب ماهواره‌ها به‌طور فزاینده‌ای در حال کاهش است. به نظر می‌رسد این روند می‌تواند سال‌ها ادامه یابد و از ارسال ماهواره‌های جدید به فضا جلوگیری کند.
آناتولی پاپولوف، تأسیس‌کننده و مدیرعامل نیو‌اوربیت، یک شرکت فناوری فضایی مستقر در بریتانیا، به نیوساینتیست می‌گوید که در سال گذشته، زمان لازم برای پرتاب یک ماهواره با موشک به‌طور میانگین حدود ۱۲ ماه بود، اما اکنون تمامی این اعداد به‌طرز قابل‌توجهی تغییر کرده است. او تأکید می‌کند: «در حال حاضر، زمان انتظار برای پرتاب تقریباً به ۳۰ تا ۳۶ ماه افزایش یافته است؛ و این قطعاً اثراتی بر بسیاری از استارتاپ‌ها خواهد گذاشت.»
کالب هنری، تحلیلگر کلیدی شرکت کویلتی اسپیس در ایالات متحده نیز اذعان می‌کند: «ما با یک بحران قاطع در زمینه پرتاب‌ها مواجه هستیم.» این بحران ناشی از مجموعه‌ای از دلایل است. یکی از آنها اشاره به این موضوع است که گفته شده اسپیس‌ایکس در نظر دارد موشک پرکاربرد فالکون ۹ را به تدریج از چرخه پرتاب بیرون بیاورد. این موشک که برای نخستین بار در سال ۲۰۱۰ به آسمان پرواز کرد، در واقع انقلابی در صنعت پرتاب به وجود آورد و نقطه عطفی بزرگ در تاریخ پروازهای فضایی تجاری به‌شمار می‌آید.
در سال ۲۰۲۵، فالکون ۹ با عدد شگفت‌انگیز ۱۶۵ پرتاب، رکورددار بیشترین پرتاب در میان تمامی موشک‌های دنیا بود؛ عددی که تقریباً پنج برابر مجموع پرتاب‌های سایر موشک‌های آمریکایی است. از این تعداد، حدود دوسوم برای استارلینک، شبکه اینترنت ماهواره‌ای اسپیس‌ایکس تنظیم شده بود. سایر پرتاب‌ها نیز شامل مأموریت‌های دولتی و خصوصی بودند که ورودی از مأموریت‌های مشترکی که شرکت‌ها به کمک آن می‌توانند ماهواره خود را همراه با محموله‌های دیگر به فضا ارسال کرده و هزینه‌های کمتری، در حدود سه‌هزار دلار به ازای هر کیلوگرم، پرداخت کنند، می‌شدند.
به‌گفته منابع، اسپیس‌ایکس پس از سال ۲۰۲۸ دیگر سفارش‌های جدیدی برای فالکون ۹ قبول نخواهد کرد
با این حال، منابع معتبر اعلام کرده‌اند که اسپیس‌ایکس قصد ندارد پس از سال ۲۰۲۸ به پذیرش سفارش‌های جدید برای فالکون ۹ ادامه دهد. انگیزه این تصمیم، انتقال این شرکت به سمت موشک بسیار بزرگ‌تر استارشیپ است؛ وسیله پرتابی که برای نخستین بار در تاریخ ۲۸ سپتامبر به مدار زمین دست یافت.
هنوز مشخص نیست که استارشیپ چه میزان در دسترس برای پرتاب‌های تجاری خواهد بود، زیرا ممکن است اسپیس‌ایکس تمرکز خود را بر روی زمینه‌های سودآورتر مانند استارلینک معطوف کند. این شبکه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۱٫۴ میلیارد دلار درآمد دست پیدا کرد که تقریباً دوسوم از کل درآمد اسپیس‌ایکس را به خود اختصاص می‌دهد. این شرکت همچنین برنامه دارد تا ماهواره‌های مرتبط با مراکز داده هوش مصنوعی خود را در مدار قرار دهد.
مت هاسمن، پژوهشگر دانشگاه ایلی‌نوی در ارابانا-شمپین و مهندس سابق اسپیس‌ایکس، می‌گوید که کمبود ظرفیت پرتاب «تا حدی نتیجه موفقیت‌های چشمگیر اسپیس‌ایکس» به شمار می‌رود. به گفته او، این شرکت با کاهش بیش از ۱۰ برابری هزینه‌های پرتاب، «ورود بازیگران کوچک‌تر به عرصه صنعت فضایی را به‌شدت تسهیل کرده است». هاسمن ابراز می‌دارد که کنار گذاشتن فالکون ۹ در حال حاضر بسیاری از این شرکت‌های کوچک را در موقعیتی بدون راه دسترسی به فضا قرار می‌دهد.
استارشیپ، که ناسا امیدوار است از آن برای بازگرداندن انسان به سطح ماه بهره بگیرد، هنوز ممکن است بتواند مأموریت‌های مشترکی اجرا کند. اما توجه داشته باشید که این موشک به گونه‌ای طراحی شده است که با استفاده از ماهواره‌های سطحی استارلینک کار کند و آنها را از طریق دریچه‌ای مشابه دستگاه‌های پخش شکلات به فضا رها کند. این طراحی ممکن است برای ماهواره‌های بزرگ‌تر از دیگر شرکت‌ها مناسب نباشد؛ هرچند برخی انواع استارشیپ ممکن است به سیستم‌های قدیمی‌تری برای مستقر کردن ماهواره‌ها مجهز شوند.
جنگ اوکراین نیز بر وضعیت کنونی اثر گذاشته است. هنری اشاره می‌کند که پیش از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، حدود یک‌پنجم از ظرفیت جهانی پرتاب، که شامل بخش زیادی از پرتاب‌های تجاری می‌شود، توسط موشک‌های روسی مانند سایوز تأمین می‌شد. اما با آغاز جنگ، این مسیر برای دسترسی به فضا تقریباً مسدود شده است.
یک چالش دیگر، کمبود رقبا در عرصه تجاری برای اسپیس‌ایکس به شمار می‌رود. نزدیک‌ترین رقیب آنها، شرکت آمریکایی راکت‌لب است که در سال ۲۰۲۵، ۱۸ موشک کوچک الکترون را به مدار پرتاب کرده، اما هنوز موفق به ارسال نوترون، موشک جدید خود، به فضا نشده است.
شرکت‌های متعددی در حال تدارک موشک‌های جدید هستند، اما این موشک‌ها هنوز به مرحله پرواز منظم نرسیده‌اند. شرکتی که به رقابت با فالکون‌ها می‌پردازد، نیوگلن شرکت بلو اوریجین است که پس از انفجار در ماه مه، پرتاب‌هایش متوقف شده است. پرتابگرهای دیگری مانند موشک‌های آریان اروپا و ماهواره‌بر قطبی هند نیز تنها چند بار در سال اقدام به پرتاب می‌کنند.
بخش قابل توجهی از ظرفیت پرتاب جهانی حتی پیش از توقف پذیرش سفارش‌های جدید فالکون ۹ توسط اسپیس‌ایکس، توسط شرکت آمازون به رهبری جف بزوس رزرو شده بود. آمازون در سال ۲۰۲۲ درخواست ۸۳ پرتاب برای منظومه اینترنت ماهواره‌ای خود، یعنی آمازون لئو را به ثبت رساند، اما هنوز تنها ۱۴ مورد از این پرتاب‌ها انجام شده است.
نیو‌اوربیت در نهایت موفق شده است برای سال ۲۰۲۸ یک پرتاب فضایی با یک موشک ناشناخته رزرو کند، اما پاپولوف می‌گوید این مسیر «بسیار چالش‌برانگیز» بوده است. او می‌افزاید: «احساس می‌کنم ما یکی از معدود جاهای موجود را به‌دست آوردیم.»
به‌خاطر قوانین آمریکایی، پرتاب ماهواره‌های آمریکایی و بسیاری از ماهواره‌های اروپایی با استفاده از موشک‌های چینی ممنوع است
چین به توسعه موشک‌های تجاری خود ادامه می‌دهد، اما به دلیل قوانین ایالات متحده، پرتاب ماهواره‌های آمریکایی و بخش زیادی از ماهواره‌های اروپایی با این موشک‌ها غیرمجاز است. هنری می‌گوید: «حتی اگر یک ماهواره در اروپا طراحی شده باشد، اگر دارای یک قطعه آمریکایی باشد، نمی‌تواند با موشک‌های چینی پرتاب شود.»
مجموعه شرایط موجود، وضعیت صنعت پرتاب را به شدت آسیب‌پذیر کرده است. هنری پیش‌بینی می‌کند که اگر اسپیس‌ایکس به‌طور گسترده استارشیپ را در اختیار مشتریان قرار دهد، این بحران ممکن است کاهش یابد یا شرکت‌های دیگر نیز می‌توانند در بازار وارد شوند و جای خالی فالکون ۹ را پر کنند.
اما او تأکید می‌کند که «هنوز هیچ مشخصی از آینده در سال‌های ۲۰۲۹ یا ۲۰۳۰ در دست نیست». وی تصریح می‌کند: «بدترین سناریو این است که استارشیپ در دسترس قرار نگیرد، فالکون ۹ کنار گذاشته شود و هیچ شرکت دیگری نیز جایگزینی برای انجام پرتاب‌ها نداشته باشد. در این شرایط، بسیاری از کسب‌وکارها در آستانه مشکلات جدی قرار خواهند گرفت.»
