رکوردها در تابستان سوزان / افزایش بورس در مرداد ۴۰۵ به چه میزان بود؟
بازار بورس ایران در آستانه ورود به شصتمین سال فعالیت خود، تحولاتی چشمگیر را تجربه کرده که آن را کاملاً از بازاری که در بهمن ۱۳۴۶ آغاز به کار کرد متمایز میسازد. در آن سال، بورس تهران با چند شرکت محدود آغاز به فعالیت کرد و نخستین معاملات روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی صورت پذیرفت؛ اما امروزه این بازار به مکانی با صدها شرکت، میلیونها سهامدار، ابزارهای مالی متنوع و ارزش بازاری معادل هزاران میلیارد تومان تبدیل شده است. اگر در سال ابتدایی فعالیت تنها شش شرکت در بورس فعال بودند، در سال ۱۴۰۵، آمارها از صدها شرکت پذیرفتهشده در بورس و فرابورس حکایت دارد و ارزش بازار سهام ایران در مردادماه به بیش از ۱۶ هزار همت میرسد. این مسیر نزدیک به شش دهه، البته پر از چالشها و بحرانهای مختلف بوده است؛ بورس ایران بارها با وقایع بزرگی چون انقلاب، جنگ، خصوصیسازی، نوسانات ارزی، تحریمها، رکود و رونقهای شدید، بهویژه موج تاریخی سال ۱۳۹۹، روبرو شده است.
۱۳۴۶؛ آغاز تولد بورس
قانون تأسیس بورس اوراق بهادار تهران در اردیبهشت ۱۳۴۵ به تصویب رسید و با راهاندازی مقدمات لازم، بورس تهران در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ بهطور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد. نخستین معاملات بورس روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد. در نخستین سال فعالیت، تنها شش شرکت در بازار سرمایه حضور داشتند و سرمایه این شرکتها حدود ۶.۲ میلیارد ریال بود. در همین سال، ارزش معاملات به حدود ۱۵ میلیون ریال رسید. اگرچه این ارقام در مقایسه با ابعاد کنونی بازار بهچشم نمیآید، اما برای اقتصاد آن زمان یک تحول مهم به شمار میرفت؛ زیرا برای نخستین بار بستری رسمی برای خرید و فروش اوراق بهادار و مشارکت سرمایهگذاران در مالکیت شرکتها فراهم شده بود.
در سالهای بعد بازار بورس به تدریج گسترش یافت. بین سالهای ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷، تعداد شرکتهای پذیرفتهشده افزایش یافت و بورس توانست جایگاه خود را در ساختار اقتصادی کشور مستحکم کند. تا سال ۱۳۵۷، تعداد شرکتها و مؤسسات پذیرفتهشده به حدود ۱۰۵ مورد رسید. بنابراین، میتوان نخستین دوره حیات بورس را بهعنوان دوره شکلگیری نهادی تعریف کرد؛ دورانی که بازار هنوز کوچک بود، ولی اصول و پایههای بازار سرمایه ایران در آن سالها بنا نهاده شد.
انقلاب؛ نخستین شوک بزرگ
با پیروزی انقلاب اسلامی، ساختار اقتصادی کشور دچار تغییرات فراوانی شد و بورس نیز از این تحولات بیبهره نماند. ملیشدن بانکها، تغییر مالکیت بسیاری از بنگاههای بزرگ، اجرای قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران و آغاز جنگ ایران و عراق، فضای فعالیت بازار سرمایه را به شدت دگرگون کرد.
تعداد شرکتهای پذیرفتهشده که در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰۵ شرکت بود، تا پایان سال ۱۳۶۷ به ۵۶ شرکت تنزل یافت. در واقع، بورس در دهه ۶۰ با اقتصادی مواجه بود که بخش عمدهای از آن تحت مالکیت دولت بود و جنگ نیز بخش اعظم منابع مالی کشور را به خود اختصاص میداد. به همین خاطر، در این دوره بازار سرمایه نقش بس گرانبهای کمتری نسبت به آیندهاش ایفا کرد.
این دوره یکی از بحرانیترین فصلهای تاریخ بورس محسوب میشود؛ زیرا این امر نشان میدهد که بازار سرمایه به شدت به ساختار اقتصادی و سیاستهای مالکیتی کشور وابسته است. در هر زمانی که اقتصاد به سمت دولتیشدن میل کرد، دامنه فعالیت بورس محدود شد و هنگامی که سیاستهای خصوصیسازی و توسعه بخش خصوصی به قوت رسید، بورس نیز دوباره جان گرفت.
دهه ۷۰؛ احیای تدریجی بورس
پس از پایان جنگ، زمینهها برای بازسازی اقتصاد و اجرای سیاستهای توسعهای فراهم آمد. در این زمان، بورس تهران دوباره در کانون توجه قرار گرفت. سیاستهای خصوصیسازی و انتقال بخشی از شرکتهای دولتی نقش مهمی در گسترش بازار سرمایه داشت.
آمارهای تاریخی نشان میدهد که تعداد شرکتهای پذیرفتهشده در بورس تهران از ۵۶ شرکت در سال ۱۳۶۸ به ۴۲۲ شرکت در سال ۱۳۸۳ ارتقا یافت. همچنین، ارزش معاملات نیز از حدود ۹.۹ میلیارد ریال در سال ۱۳۶۸ به بیش از ۱۰۴ هزار میلیارد ریال در سال ۱۳۸۳ افزایش یافت. بهاینترتیب، بورس از یک بازار کوچک پس از جنگ، به تدریج به یکی از ابزارهای اصلی برای تجهیز منابع و واگذاری سهام شرکتها تبدیل گردید.
دهه ۷۰ باید بهعنوان دوره «احیای بورس» شناخته شود؛ دورانی که اگرچه بازار سرمایه هنوز به شکل گستردهامروزی توسعه نیافته بود، ولی مسیر توسعه آن مجدداً آغاز شد.
۱۳۸۴؛ دگرگونی معماری بازار سرمایه
سال ۱۳۸۴ بهعنوان یکی از نقاط عطف تاریخ بازار سرمایه ایران به شمار میآید. در این سال، قانون بازار اوراق بهادار به تصویب رسید و ساختار جدیدی برای بازار سرمایه شکل گرفت. شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار تأسیس شدند که به تفکیک وظایف نظارتی و اجرایی بازار سرمایه وارد مرحله جدیدی شدند.
در سالهای بعد، شرکت بورس اوراق بهادار تهران و سپس فرابورس ایران بهوجود آمدند و ساختار بازار سرمایه از یک بورس واحد به مجموعهای از بازارها و ابزارهای متنوع گسترش یافت. صندوقهای سرمایهگذاری، اوراق بدهی، ابزارهای مشتقه و سایر ابزارهای مالی به تدریج توسعه یافتند.
این دگرگونی بهواسطه اهمیت زیادی که داشت، برای بورس، دیگر صرفاً مکان خرید و فروش سهام نبود؛ بلکه به تدریج به مکانی وسیعتر برای تأمین مالی، سرمایهگذاری و مدیریت دارایی تبدیل شد.
انقلاب دیجیتال در تالار شیشهای
از مهمترین تحولات بورس در دهههای ۸۰ و ۹۰، ورود معاملات الکترونیکی و آنلاین است. پیش از این، حضور در بازار سرمایه برای بسیاری از مردم مستلزم مراجعه به کارگزاری و گذراندن فرآیندهای سنتی بود. لكن با توسعه معاملات آنلاین، فاصله سرمایهگذار با بازار به شکل قابل توجهی کاهش یافت.
این تغییر فناوری بعدها نقش تعیینکنندهای را در سال ۱۳۹۹ ایفا کرد. زمانی که میلیونها نفر تصمیم به ورود به بورس گرفتند، زیرساخت معاملات آنلاین، امکان ثبت سفارشات فراوانی از سرمایهگذاران را فراهم آورد.
در واقع، بورس در سال ۱۳۹۹ بهطور ناگهانی متولد نشد؛ بسیاری از زیرساختهای آن سالها پیش بنا نهاده شد.
۱۳۹۹؛ سالی که بورس به شهرت رسید
سال ۱۳۹۹ بهوضوح یکی از مهمترین فصلهای تاریخ بورس ایران است. شاخص کل در بازه زمانی مرداد ۱۳۹۸ تا مرداد ۱۳۹۹ شاهد رشد بیسابقهای بود و بازار سهام به موضوعی عمومی در جامعه تبدیل گشت.
شاخص کل که در پایان مرداد ۱۳۹۸ حدود ۲۶۶ هزار واحد بود، در اوایل مرداد ۱۳۹۹ از مرز یک میلیون و ۹۰۰ هزار واحد عبور کرد. در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۹۹، شاخص کل به قله تاریخی آن دوره، یعنی بیش از ۲ میلیون واحد رسید.
در این برهه، تعداد کدهای سهامداری نیز به طرز چشمگیری افزایش یافت. بر اساس آمارهای منتشرشده در همان زمان، تعداد کدهای سهامداری از حدود ۹.۱ میلیون کد در پایان مرداد ۱۳۹۸ به بیش از ۱۵.۲ میلیون کد در ۸ مرداد ۱۳۹۹ بالغ گردید. اگر سهام عدالت نیز مدنظر قرار گیرد، تعداد افرادی که بهنوعی به بازار سرمایه ارتباط پیدا کرده بودند، به دهها میلیون نفر میرسید.
بورس دیگر به بازار محدودی از معاملهگران تبدیل نشده بود؛ بلکه به جزئی از گفتگوهای روزمره خانوارهای ایرانی تبدیل شده بود.
سقوط تاریخی بورس در سالهای ۹۹ و ۱۴۰۰
اما داستان ۱۳۹۹ به همین جا ختم نشد. پس از اوج تاریخی در مردادماه، بازار وارد روند نزولی شد. بسیاری از افرادی که در ماههای آخر موج صعودی به بازار ورود کرده بودند، ضررهای قابل توجهی را تجربه کردند.
اهمیت این رویداد تنها به افت شاخص محدود نمیشود. نکتهای مهمتر، آسیب به اعتمادی بود که به سرمایهگذاران وارد آمد. بسیاری از سهامداران جدید که فکر میکردند رشد بورس ادامهدار خواهد بود، بهسرعت با واقعیت ریسک سرمایهگذاری مواجه شدند.
شاخص کل بورس تهران در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ به ۲ میلیون و ۷۸ هزار و ۵۱۲ واحد رسید که این سطح بهعنوان قله تاریخی آن زمان ثبت گردید. پس از این قله، شاخص وارد یک روند نزولی شدید شد و تا پایان سال ۱۳۹۹ به یک میلیون و ۳۰۷ هزار و ۷۰۷ واحد رسید. به این ترتیب، شاخص کل از سقف مرداد تا آخرین روز کاری سال حدود ۷۷۰ هزار واحد، معادل ۳۷.۱ درصد کاهش یافت.
این ریزش تاریخی بورس به اینجا ختم نشد و روند نزولی ادامه داشت. در نهایت، شاخص کل در تاریخ سوم خرداد ۱۴۰۰ به حدود یک میلیون و ۹۵ هزار واحد رسید؛ یعنی بیش از ۴۷ درصد پایینتر از اوج تاریخی مرداد ۱۳۹۹. در بسیاری از نمادها نیز افت قیمت شدیدتر بود و برخی سهامها بیش از ۸۰ درصد از ارزش خود را نسبت به سقف تاریخی از دست دادند. بازار سهام سرانجام پس از گذشت حدود ۳۱ ماه، در فروردین ۱۴۰۲ توانست دوباره از سقف مرداد ۱۳۹۹ عبور کند.
از آن زمان به بعد، «اعتماد» به یکی از معیارهای اساسی تحلیل بازار سرمایه تبدیل شده است. حتی در دورههایی که شاخص دوباره صعود کرد، بسیاری از سهامداران قدیمی با احتیاط بیشتری عمل کردند.
بورس بعد از ۱۳۹۹؛ بازاری که دیگر مانند گذشته نیست
از سال ۱۴۰۰ به بعد، بورس چندین دوره نوسان، صعود و نزول را گذرانده است. در این سالها، عواملی همچون نرخ ارز، تورم، قیمت جهانی کالاها، سیاستهای اقتصادی دولت، نرخ بهره و تحولات سیاسی، تأثیر قابل توجهی بر رفتار بازار گذاشتهاند.
در همین مقطع، یک موضوع مهم و مشهود خود را نشان داده است: شاخص کل به تنهایی نمیتواند تجارب همه سهامداران را به تصویر بکشد. اهمیت بالای شرکتهای بزرگ و شاخصساز موجب میشود که حرکت شاخص کل لزوماً به معنای رشد همزمان تمام نمادها نباشد. به همین خاطر، شاخص هموزن، ارزش معاملات، ورود و خروج پول حقیقی و عملکرد صنایع گوناگون نیز برای درک شرایط بازار حائز اهمیت است.
بورس در مرداد ۱۴۰۵ چقدر توسعه یافته است؟
حالا در مرداد ۱۴۰۵، فاصله بورس با سال ۱۳۴۶ بهوضوح قابل مقایسه است. در تاریخ چهارم مرداد ۱۴۰۵، شاخص کل برای نخستین بار در این دوره از مرز ۵ میلیون واحد عبور کرده و به ۵ میلیون و ۲ هزار و ۲۰۹ واحد رسید. ارزش بازار بورس تهران در همان روز حدود ۱۴۳ هزار و ۹۱۴ هزار میلیارد تومان گزارش شده بود.
در روزهای بعدی نیز بازار در سطوح بالای ۵ میلیون واحد باقی مانده است. در تاریخ ۱۲ مرداد، شاخص کل در محدوده ۵ میلیون و ۲۷۶ هزار واحد قرار داشت و ارزش معاملات نیز در سطوح بالایی ثبت شد.
طبق دادههای معاملاتی مرداد ۱۴۰۵، ارزش بازار سهام ایران، با در نظر گرفتن بورس، فرابورس و بازار پایه، در اوایل مرداد به حدود ۱۶ هزار و ۹۷۸ همت رسیده بود. بدینمعنی که مقیاس بازار سهام ایران امروزه به قدری بزرگ شده که نمیتوان آن را با دهههای ابتدایی فعالیت بورس مقایسه کرد.
از لحاظ تعداد شرکتها نیز وضعیت کاملاً متفاوت است. پتروشیمی اروند که در دیماه ۱۴۰۴ عرضه شد، به عنوان ششصد و بیستوهفتمین شرکت پذیرفتهشده در بورس تهران معرفی شد. براساس دادههای بازار سرمایه تا پایان هفتم مرداد ۱۴۰۵، اطلاعات حدود ۸۰۲ شرکت بازار سرمایه شامل بورس و فرابورس جمعآوری شده است. بنابراین اگر منظور از «بورس» کل بازار سرمایه باشد، با بازاری با بیش از ۸۰۰ شرکت مواجهیم؛ اما این عدد به هیچوجه نباید با تعداد شرکتهای صرفاً پذیرفتهشده در بورس تهران اشتباه گرفته شود.
براساس شواهد موجود، شاخص کل بورس در پایان معاملات ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ با ۱۴۱.۲۵۵ واحد افزایش به ۵ میلیون و ۷۳۶ هزار و ۶۲۶.۵۶ واحد رسید و شاخص هموزن نیز با رشد ۱.۵۹۵.۱۴ واحدی به سطح یک میلیون و ۶۰۶ هزار و ۴۳۹.۴۷ واحد دست یافت؛ ارزش بازار به ۱۶۳ هزار و ۷۸۸ هزار و ۶۵۷.۳۳۴ میلیارد ریال رسید و ارزش معاملات نیز ۴۴۳ هزار و ۷۸۹.۲۴۵ میلیارد ریال به ثبت رسید.
در واقع، بورس امروز به مراتب بزرگتر از گذشته است، اما سؤال اصلی همچنان پابرجاست: آیا این بازار توانسته است اعتماد سرمایهگذاران ایرانی را به اندازهای که در سالهای پیش از ۱۳۹۹ وجود داشت، بازسازی کند؟
پاسخ به این سؤال نمیتواند تنها بر پایه عدد شاخص استوار باشد. ورود پول حقیقی، ارزش معاملات خرد، تعداد فعالان، میزان مشارکت در عرضههای اولیه، رشد صندوقهای سرمایهگذاری و رفتار سرمایهگذاران در دورههای پرریسک، از جمله شاخصهای مهمتری برای ارزیابی عمق بازار به شمار میروند.
حتی در مرداد ۱۴۰۵ نیز رشد همزمان شاخص کل و هموزن در مقاطعی از بازار نشاندهنده این بود که جریان نقدینگی فقط به چند نماد بزرگ محدود نمیباشد. در هفته پایانی تیر نیز شاخص هموزن ۲.۲۶ درصد رشد کرد، در حالی که شاخص کل ۰.۲ درصد کاهش یافته بود؛ این موضوع حکایت از چرخش بخشی از نقدینگی به سمت شرکتهای کوچکتر و متوسط دارد.
۵۹ سال بعد؛ بورس ایران در کجاست؟
بورس ایران از شش شرکت در سال ۱۳۴۶ به بازاری با صدها شرکت و ارزش چندین هزار همت رسید. از تالارهای سنتی به معاملات آنلاین منتقل شده، از چند هزار سهامدار به جامعهای با دهها میلیون نفر که درگیر بازار سرمایه است، تبدیل شده و از معامله چند سهم محدود به مجموعهای از سهام، صندوقها، اوراق بدهی و ابزارهای مالی گسترش یافته است.
اما شاید مهمترین تغییر در این ۵۹ سال، تحولات در نوع سهامداران باشد. سهامداران سالهای نخست عمدتاً سرمایهگذارانی محدود و حرفهای بودند؛ اما در سال ۱۳۹۹ میلیونها ایرانی پس از نخستین ورود به بازار، بروز کردند؛ و اکنون در سال ۱۴۰۵، سهامداران به افرادی تبدیل شدهاند که تجربه یک سقوط تاریخی را پشت سر دارند و اکنون با احتیاط بیشتری به سود و ریسک نگاه میکنند.
بازار بورس ایران امروز از نظر مقیاس، تعداد شرکتها، فناوری، ابزارهای مالی و تعداد فعالان، فاصلهای طولانی با سال ۱۳۴۶ دارد. اما آزمون بزرگ دهه ششم آن، بزرگتر شدن نیست.
آزمون واقعی این است که آیا بازار سرمایه میتواند اعتماد، شفافیت، نقدشوندگی و ثبات قواعد بازی را همپا با رشد خود توسعه دهد یا خیر.
۵۹ سال پس از نخستین معامله، بورس ایران دیگر بازاری کوچک و محدود نیست؛ بلکه بازاری است که ارزش آن به بیش از ۱۶ هزار همت رسیده، شاخص کل آن در مرداد ۱۴۰۵ از مرز ۵ میلیون واحد عبور کرده و صدها شرکت، در آن و فرابورس مشغول به کار هستند. اما آینده بورس نه تنها با اندازهگیری ارتفاع شاخص، بلکه با میزان اعتمادی که سرمایهگذار ایرانی مجدداً به این بازار میگذارد، سنجیده خواهد شد.
۲۲۳۲۲۴
