ظهور اژدهای سرخ؛ چگونه پیشرفت علمی چشمگیر چین جهان را دگرگون خواهد کرد
“`html
ژانگ لین، متخصص سیاست‌گذاری علم در دانشگاه ووهان چین، اظهار می‌دارد که یکی از مهم‌ترین نقاط قوت چین در زمینه توسعه علمی، قابلیت این کشور در تهیه و اجرای برنامه‌های بلندمدت به‌طور مستمر است.
او ادامه می‌دهد: «نظام متمرکز چین این امکان را به این کشور می‌دهد تا منابع خود را به شکلی مؤثرتر در راستای اهداف علمی‌اش متمرکز نماید.» به گفته ژانگ، رهبران چین قادرند تا سرمایه‌گذاری در زمینه‌های علمی کلیدی، از جمله در عرصه ارتباطات کوانتومی، را برای مدت زمانی طولانی حفظ کنند. در مقابل، تغییرات سیاسی در ایالات متحده ممکن است منجر به جابجایی اولویت‌ها از یک حوزه به حوزه‌ای دیگر شود.
برای بسیاری از محققان، آنچه که اهمیت دارد نه تنها رتبه دقیق چین، بلکه روند قابل توجه و رو به رشد آن است. هائو بین، اقتصاددان دانشگاه شی‌آن جیائوتونگ-لیورپول در سوژو چین، بیان می‌کند که افزایش قابل ملاحظه سرمایه‌گذاری چین در پژوهش و توسعه، نشان‌دهنده تمایل این کشور به تبدیل خود از یک تولیدکننده کالا به یک تولیدکننده دانش و فناوری‌های پیشرفته است.
او توضیح می‌دهد: «چین اکنون به‌جای اتکا عمده به مزیت نیروی کار ارزان، بیشتر بر مهارت‌های فناورانه، بسترهای نوآوری و تسلط بر فناوری تاکید دارد.»
هائو همچنین به توسعه بلندمدت چین در صنعت نیمه‌رسانا اشاره می‌کند که مثالی برجسته از این رویکرد است. در سال ۲۰۱۴، چین اقدام به راه‌اندازی یک صندوق سرمایه‌گذاری دولتی برای پشتیبانی از این صنعت نمود که در دور اول تأمین مالی خود، به‌طور تقریبی ۱۰۰ میلیارد یوان، معادل نزدیک به ۱۶٫۳ میلیارد دلار در آن زمان، سرمایه جذب کرد.
به گفته هائو، این صندوق به همراه سیاست‌های صنعتی همسو، به چین کمک کرد تا توانمندی‌هایش را در سراسر زنجیره تأمین نیمه‌رسانا، از طراحی تراشه‌ها تا تولید تجهیزات تراشه، توسعه دهد.
هائو می‌افزاید که پس از آنکه ایالات متحده در سال ۲۰۲۲ تحریم‌های گسترده‌ای علیه فروش تراشه‌های پیشرفته نیمه‌رسانا به چین اعمال کرد، دولت چین حمایت از این صنعت را تشدید کرد. انتظار می‌رود که سومین دور فعالیت این صندوق در سال ۲۰۲۴ آغاز شود و بالغ بر ۳۴۴ میلیارد یوان، معادل تقریبا ۵۰ میلیارد دلار، به شرکت‌های فعال در صنعت نیمه‌رسانا تخصیص یابد.
کمک‌های مالی در زمینه زیست‌فناوری و زیست‌پزشکی نیز از دیگر حوزه‌های مورد توجه چین هستند. دولت این کشور به‌طور فزاینده‌ای بر تحقیق و توسعه داروهای نوآورانه و «کاربردی‌سازی علوم پزشکی» تأکید دارد که به معنای تبدیل یافته‌های پژوهش‌های بنیادی به درمان‌های بالینی می‌باشد.
رقابت در عرصه هوش مصنوعی
در اوایل سال ۲۰۲۵، شرکت کوچک هوش مصنوعی دیپ‌سیک با عرضه یک مدل زبانی بزرگ که قابلیت رقابت با ابزارهای برتر فناوری‌های آمریکایی را داشت، بازارهای جهانی را متحیر کرد. این شرکت مستقر در هانگژو چین، توانست با هزینه‌ای به مراتب کمتر از شرکت‌های غربی و با استفاده از منابع محاسباتی محدودتر، به این موفقیت دست یابد.
این نوع نوآوری در یک نهاد خصوصی، ناشی از حمایت پیوسته دولت مرکزی بوده است. در گذشته، دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی دولتی پیشتاز فعالیت‌های پژوهش و توسعه در چین بودند. اما از سال ۲۰۱۰، زمانی که دولت یک کارزار ملی برای توسعه «صنایع نوظهور راهبردی» از جمله خودروهای برقی و داروسازی را آغاز کرد، نقش شرکت‌های خصوصی به‌طور فزاینده‌ای در جهت پیشبرد نوآوری‌ها پررنگ شده است.
هائو تأکید می‌کند: «شرکت‌ها در چین به‌طور فزاینده‌ای در تحقیقات و توسعه فعال شده‌اند، زیرا آن‌ها دریافته‌اند که نوآوری کلید دستیابی به سهم بیشتری از بازار است.»
دولت چین اکنون امیدوار است که شرکت‌های خصوصی نقش پیشگام‌تری ایفا کنند. آخرین برنامه پنج‌ساله این کشور وعده می‌دهد که اختیارات و منابع بیشتری به این شرکت‌ها اختصاص یابد تا زیست‌بوم‌های نوآوری، آموزش و پژوهش کشور به شکلی مؤثر تقویت شوند. پژوهشگران اشاره می‌کنند که این تصمیم تا حدی به سبب موفقیت‌های اخیر شرکت‌های چینی در توسعه فناوری‌های کلیدی، از جمله باتری‌ها و هوش مصنوعی، است.
می‌سن سان، پژوهشگر علوم اطلاعات در دانشگاه ایلینوی در اربانا-شمپین، اظهار می‌دارد که هوش مصنوعی به عاملی برای «افزایش اعتمادبه‌نفس» چین تبدیل شده و جایگاه این کشور را در عرصه رقابت فناورانه جهانی تقویت کرده است.
ابرقدرت فضایی نوظهور
حوزه دیگری که چین در آن به اعتماد به نفس بیشتری دست یافته، اکتشافات فضایی است. این کشور در سال ۲۰۲۲، پس از سه دهه تلاش و برنامه‌ریزی، موفق به احداث ایستگاه فضایی اختصاصی خود شد که تیان‌گونگ، به معنای «کاخ آسمانی» نامیده می‌شود.
شیه گنگ‌شین، پژوهشگر کاربردهای زیست‌محیطی در فضا در دانشگاه چونگ‌کینگ چین، می‌گوید این دستاورد نقطه عطفی در تاریخ برنامه فضایی چین محسوب می‌شود. او بیان می‌کند: «این موفقیت بدین معنا است که چین اکنون امکان انجام تحقیقات میان‌مدت و بلندمدت در فضا را دارد.»
یکی از دیگر دستاوردهای چین، این است که این کشور موفق شده به‌عنوان نخستین کشور، یک کاوشگر را بر روی نیمه پنهان ماه فرود آورد. چین همچنین در نظر دارد تا سال ۲۰۳۰ فضانوردان خود را بر روی سطح ماه فرود آورد و در سال ۲۰۲۸ مأموریتی به مریخ را آغاز کند که هدف آن جمع‌آوری نمونه‌های سنگ و خاک این سیاره و بازگرداندن آن‌ها به زمین طی سه سال بعد است.
موفقیت دو موشک چینی، انحصار شرکت‌های آمریکایی در فناوری بازیابی مرحله اول پرتابگرهای کلاس مداری را شکست
تحقق پیشرفت‌های فضایی به توسعه قابلیت‌های صنعت پرتاب وابسته است. برای دستیابی به این اهداف، چین علاوه بر موشک‌های دولتی که سال‌ها وظیفه پرتاب ماهواره‌ها و مأموریت‌های فضایی را بر عهده دارند، به‌طور قابل توجهی به تقویت بخش خصوصی فضایی نیز پرداخته است. اکنون شرکت‌های دولتی و خصوصی چینی در حال ایجاد نسل جدیدی از پرتابگرها هستند تا انجام انواع مختلف مأموریت‌های سرنشین‌دار و بدون سرنشین تسهیل شود.
چین در تابستان ۲۰۲۶ با بازیابی مرحله اول دو موشک کلاس مداری دیوان تجاری تاریخ‌ساز طلایی دیگری را رقم زد. ابتدا در تاریخ ۱۰ ژوئیه، موشک لانگ مارچ 10B با بازیابی مرحله اول خود به کمک یک شبکه از تورهای نصب شده روی سکوی دریایی به این موفقیت رسید. سپس تقریباً یک ماه بعد، موشک ژوچوئه ۳، متعلق به شرکت خصوصی لنداسپیس، مرحله اول خود را با استفاده از پایه‌های فرود زمینی به زمین نشاند.
موفقیت دو موشک چینی انحصار شرکت‌های آمریکایی در فناوری بازیابی مرحله اول پرتابگرهای کلاس مداری را از بین برد. دستیابی به فناوری موشک‌های چندبارمصرف که توانایی بازگشت به زمین را دارند، نیاز به ساخت موشک‌های جدید برای هر پرتاب را کاهش می‌دهد. این موشک‌ها قادرند هزینه دسترسی به فضا را تقلیل دهند و مسیر چین را برای پیشبرد اهداف بلندپروازانه در عرصه فضا و رقابت جدی‌تر با غرب هموارتر سازند.
چین در حال حاضر به پیشبرد دستاوردهای خود در حوزه تحقیق‌های فضایی به‌عنوان یکی از استراتژی‌های کلیدی ملی نگاه می‌کند. شیه انتظار دارد که دولت منابع زیادی، از جمله بودجه و متخصصان مجرب، به این بخش اختصاص دهد.
یوچی چیان، زمین‌شناس سیاره‌ای در دانشگاه هنگ‌کنگ، نیز به این نتیجه رسید که چین اکتشافات فضایی را نه به‌عنوان یک رقابت گذرا بر سر برتری بر ایالات متحده، بلکه به‌عنوان تلاشی پایدار برای تقویت استقلال فناورانه و قدرت ملی خود می‌بیند.
چیان که در برنامه اکتشافات فضایی و آموزشی چین مشارکت دارد، اظهار دارد: «در ایالات متحده، این رویکرد رقابتی میان چین و آمریکا در حوزه فضا دائما مطرح می‌شود، اما در چین چنین نگاهی وجود ندارد.»
تقویت پژوهش‌های بنیادی
هائو می‌گوید که حمایت قوی چین از علوم به‌طور قابل توجهی ناشی از تلاش این کشور برای کاهش آسیب‌پذیری‌های فناورانه و وابستگی به دیگر کشورها است. وقایع جهانی در دهه گذشته، از جمله پاندمی کووید ۱۹ و محدودیت‌های ایالات متحده بر صنعت نیمه‌رسانا، نمایان کرد که وابستگی به فناوری‌های خارجی می‌تواند به یک نقطه ضعف راهبردی برای چین بدل شود.
برای نمونه، در زمان پاندمی، تعداد زیادی از متخصصان خارجی چین را ترک کردند و واردات برخی تجهیزات علمی از خارج امکان‌پذیر نبود. به گفته هائو، این شرایط منجر به اختلال در استفاده از فناوری‌هایی شد که به متخصصان و تجهیزات علمی وابسته بودند. او اضافه می‌کند: «از این رو، سرمایه‌گذاری در پژوهش و توسعه به‌طور فزاینده‌ای به هدف امنیت ملی خدمت می‌کند.»
چین از سال ۲۰۱۸، همزمان با آغاز جنگ تجاری با ایالات متحده در دوران ریاست جمهوری ترامپ، اقداماتی را برای تقویت توانایی خود در دستیابی به اکتشافات نوآورانه و تحول‌آفرین شروع کرده است. این حوزه به‌عنوان یکی از نقاط ضعف نظام علمی چین به‌طور عمومی برجسته‌سازی می‌شود.
شوراى دولتی چین، بالاترین نهاد اداری این کشور، در سال ۲۰۱۸ اظهار داشت که هدف دارد تأثیر جهانی‌اش را در پژوهش‌های بنیادی (که به‌دنبال گسترش دانش است نه کاربردهای ویژه) تا سال ۲۰۲۵ به‌طور قابل ملاحظه‌ای افزایش دهد. همچنین این کشور قصد دارد تا نیمه قرن حاضر به‌عنوان «مرکز علمی بزرگ و قطب نوآوری جهانی» مطرح شود.
اما نائل شدن به این هدف‌ها کار آسانی نخواهد بود. برآوردها نشان می‌دهد که بودجه پژوهش‌های بنیادی در سال ۲۰۲۴ کمتر از ۷ درصد از کل بودجه پژوهش و توسعه چین را تشکیل می‌دهد. این عدد با استفاده از داده‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی محاسبه شده و در مقایسه با ایالات متحده که سهم پژوهش‌های بنیادی‌اش از کل هزینه‌های پژوهش و توسعه معادل ۱۴٫۴ درصد است، به‌مراتب کمتر است.
علاوه بر این، چین از دو همسایه خود، یعنی ژاپن با ۱۱٫۶ درصد و کره جنوبی با ۱۴٫۷ درصد، نیز عقب‌تر است. با وجود اینکه سهم پژوهش‌های بنیادی در چین در سال گذشته به رکورد ۷٫۰۸ درصد رسید، این عدد هنوز کمتر از هدف ۸ درصدی برنامه پنج‌ساله قبلی کشور است که در سال ۲۰۲۵ پایان یافت. برنامه پنج‌ساله جدید نیز هدف مشخصی برای سهم بودجه پژوهش‌های بنیادی ارائه نکرده است.
با این حال، پژوهشگران متذکر می‌شوند که شاید مانع بزرگ‌تر در این راستا، فرهنگ دانشگاهی چین باشد که پیشبرد پروژه‌های بلندمدت و مبتنی بر کنجکاوی علمی را برای محققان با چالش‌هایی مواجه می‌سازد.
چین هم‌اکنون از نظر تعداد مقالات منتشرشده پژوهشگرانش در مجلات معتبر، به صدر کشورهای جهان راه پیدا کرده است
پژوهشگران چینی به‌طور مداوم بر اساس تعداد مقالاتی که در مجموعه‌ای از مجلات برجسته منتشر می‌کنند و میزان حمایت هزینه‌های مطالعات ملی که دریافت می‌کنند، ارزیابی می‌شوند. لی جِی‌ژن، پژوهشگر حوزه سیاست‌گذاری نوآوری در دانشگاه تسینگ‌هوا در پکن، می‌گوید: «به همین خاطر است که تعداد مقالات منتشرشده از چین در سال‌های اخیر به‌سرعت رشد کرده است.»
دولت چین در سال ۲۰۲۰ اقدام به آغاز اصلاحات وسیع‌تری با هدف بهبود نظام ارزیابی دانشگاهی نمود. با این حال، چندین پژوهشگر در مصاحبه با مجله نیچر اظهار داشته‌اند که دانشگاه‌های چین همچنان به‌طور قابل توجهی از شمار مقالات منتشرشده برای اتخاذ تصمیم‌ها در خصوص استخدام و ارتقای اعضای هیئت علمی بهره‌برداری می‌کنند.
بر اساس شاخص نیچر که ۱۷۸ مجله در حوزه‌های علوم طبیعی، کاربردی، اجتماعی و سلامت را بررسی می‌کند، چین در حال حاضر از نظر تعداد مقالات پژوهشگرانش در مجلات معتبر، در صدر لیست کشورهای جهان قرار دارد. این کشور در سال ۲۰۲۳ ایالات متحده را پشت سر گذاشت.
لی اشاره می‌کند: «اما انتشار حجم بالای مقالات لزوما منجر به اکتشافات بنیادی و تحول‌آفرین نمی‌شود که مثلاً بتوانند جایزه نوبل یا جایزه تورینگ را برای پژوهشگر به ارمغان آورند. سؤال این است که چگونه می‌توان پژوهشگران را از فشار دستیابی به اهداف مبتنی بر کمیت آزاد کرد و اجازه داد که با اطمینان بر روی پژوهش‌های بلندمدت همت بگمارند که ممکن است نتیجه خوبی داشته باشد یا نداشته باشد.»
برخی از متخصصان این حوزه بر این نکته تأکید دارند که فشار برای انتشار مقالات ممکن است به مشکلات مربوط به سلامت و صداقت پژوهشی در چین نیز منجر گردد. گزارشی از مجله نیچر در خصوص مقالات رد شده نشان داد که بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴، نزدیک به ۶۰ درصد مقالات مسترد شده مربوط به نویسندگانی می‌شود که به مؤسسات چینی وابسته بودند.
نهادهای علمی چین بارها در تلاش هستند تا با تخلفات پژوهشی مقابله نمایند. به‌تازگی، پنج پژوهشگر ارشد چینی پس از آنکه «دانشجو گِنگ»، وبلاگ‌نویس و دانشجوی سابق دکتری، ناهنجاری‌هایی را در داده‌های مقالات منتشرشده اشکار کرد، مورد تنبیه قرار گرفتند. این اقدامات تنبیهی پس از آن صورت گرفت که دانشگاه‌های مربوطه تحقیقات خود را در خصوص مقالات انجام دادند و به تخلفات علمی گروه‌های پژوهشی پی بردند.
این وقایع موجب ایجاد بحث‌های داغی در شبکه‌های اجتماعی چین پیرامون ریشه‌های جعل داده‌ها شده است. بنیاد ملی علوم طبیعی چین (NSFC)، بزرگترین نهاد تأمین مالی پژوهش‌های بنیادی در این کشور، در پی کارزار مبارزه با تخلفات علمی در ماه اوت، چهار پژوهشگر از این پنج نفر و تعدادی از همکاران آن‌ها را مجازات کرد.
پژوهشگران چینی اعلام می‌کنند که نظام ارزیابی دانشگاهی کشور باید دچار تغییرات شود تا دانشمندان بتوانند بدون نگرانی درباره آینده شغلی خود به فعالیت‌های نوآورانه و زمان‌بر پرداخته و کار کنند.
قطب جدید جذب استعدادهای علمی
تحلیل‌گران حوزه انتشار مقالات علمی به این نکته توجه می‌کنند که روندهای دو دهه اخیر نشانه‌های واضحی از تغییرات عمیق در بیانیه‌های جهانی پژوهش ارائه می‌دهند.
کارولین واگنر، تحلیلگر سیاست‌گذاری علم در دانشگاه ایالتی اوهایو در کلمبوس، اوایل سال جاری میلادی در گفت‌وگو با مجله نیچر ابراز داشت که پژوهشگران خارج از چین به‌طور پیش‌فرض و نه به‌عنوان یک استثنا، با دانشمندان چینی همکاری می‌نمایند. وی بر این باور است که چین دیگر در حاشیه هاله همکاری‌های علمی جهانی قرار ندارد و به یکی از مراکز اصلی آن تبدیل شده است. متأسفانه، واگنر در ماه ژوئن درگذشت.
آمار انتشار مقالات نیز این تغییر و تحولات را به‌خوبی نشان می‌دهند. طبق مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ که تقریباً ۶ میلیون مقاله علمی را تجزیه و تحلیل کرده، سهم فزاینده‌ای از همکاری‌های پژوهشی جهانی اکنون تحت رهبری دانشگاهیان چینی و نه همتایان غربی آن‌ها انجام می‌شود.
افزایش تعداد پژوهشگران چینی تحصیل‌کرده در خارج از کشور یکی از عواملی است که به ارتقاء مشارکت چین در همکاری‌های علمی جهانی کمک کرده است
به‌طور خاص، افزایش چشمگیر تعداد پژوهشگران چینی که در خارج از کشور تحصیل کرده و به چین بازمی‌گردند، به تقویت حضور چین در همکاری‌های علمی جهانی کمک شایانی کرده است. واگنر تأکید کرده بود: «اهمیت افرادی که به وطن خود بازمی‌گردند کاملاً مشهود است، زیرا آن‌ها حامل دانش ضمنی (تجربی و غیرمکتوب) هستند که به‌راحتی در انتشارات رسمی گنجانده نمی‌شود.»
به گفته واگنر، دانشمندان ماهر و توانمندی که یک دهه پیش احتمالاً در ایالات متحده می‌ماندند، اکنون در چین مشغول فعالیت هستند و شبکه همکاری‌های علمی جهانی به تدریج حول محور آن‌ها بازترتیب می‌شود.
تعداد دانشمندانی که به چین بازگشتند نیز پس از سال ۲۰۱۸ افزایش یافت؛ در آن زمان ایالات متحده طرحی به نام «ابتکار چین» را معرفی کرد که هدف آن جلوگیری از جاسوسی اقتصادی و دزدی مالکیت فکری توسط دولت چین بود. این طرح در سال ۲۰۲۲ به پایان رسید.
مطابق تحقیقی که در سال ۲۰۲۳ به سرپرستی یو شی، جامعه‌شناس دانشگاه پرینستون در نیوجرسی انجام شد، متوجه شدند که بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ تقریباً ۵۶۰۰ دانشمند آمریکایی چین را ترک کردند و به وطن خود بازگشتند؛ در حالی که این عدد در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۷، حدود ۶۸۶۰ نفر بوده است.
بر اساس آخرین آمار بنیاد ملی علوم ایالات متحده، بیشتر دانشجویان چینی که در آمریکا تحصیل می‌کنند، بعد از فارغ‌التحصیلی تمایل دارند در این کشور بمانند. در سال ۲۰۲۴، بیش از ۷۹ درصد فارغ‌التحصیلان چینی مقطع دکتری در آمریکا قصد ماندن در این کشور را دارند که درصدی مشابه با پیش از کاهشی که در دوران دنیاگیری کووید-۱۹ مشاهده شده بود.
با این حال، سیاست‌های اعمال شده توسط دولت ترامپ از اوایل سال ۲۰۲۵، ورود و ماندگاری دانشجویان و پژوهشگران بین‌المللی را با دشواری‌هایی مواجه کرده‌اند. (به نمودار «شماره ۳» مراجعه کنید.)
“`
