آمار سفرهای ایرانیان به ترکیه در هشت ماهه سال ۲۰۲۵ منتشر شد

عناوینی مانند «سفر بدون هزینه به ترکیه، درآمدهای چند میلیونی سفر به خارج، و یارانه‌ای که دولت به گردشگران ترکیه و ارمنستان ارائه می‌دهد» تنها بخش کوچکی از اخبار منتشرشده در هفته‌های اخیر در رسانه‌های داخلی کشور است. در این نوشته، «فرهیختگان» تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که یارانه‌ها یا رانت ارزی مسافران خارجی ایرانی که به دلیل شکاف بین ارز دولتی و غیررسمی به میان آمده، چه مقدار است. همان طور که در ادامه خواهیم دید، علی‌رغم عدم وجود داده‌های رسمی در خصوص مقدار ارز تخصیص‌یافته به بخش مسافرتی، مشخص است که مسافران خارجی در این برهه زمانی از اختلاف نرخ ارز موجود سود قابل توجهی نصیب خود می‌کنند. بررسی‌ها نشان می‌دهد مسافران در حال حاضر حدود ۳۸ میلیون تومان برای دریافت ۵۰۰ دلار ارز دولتی هزینه می‌کنند. در طرف دیگر، نرخ دلار در بازار آزاد به حدود ۱۱۰ هزار تومان رسیده است. بنابراین، هر مسافری که ۵۰۰ دلار ارز مسافرتی دریافت می‌کند، حدود ۱۷ میلیون تومان نسبت به خرید این ارز از بازار آزاد سود کرده است.

تأمین ۹۰۰ میلیون دلار ارز خدماتی در ۷ ماه

یک روش برای محاسبه میزان یارانه یا رانت دولتی به مسافران، بررسی تفاوت نرخ ارز بین بازار و ارز مسافرتی دولتی است. در این رابطه، نهادهای رسمی هنوز آماری دقیق درباره تخصیص ارز مسافرتی در سال جاری ارائه نکرده‌اند. اطلاعات این بخش تحت عنوان ارز خدماتی محسوب می‌شود که خود شامل مجموعه‌ای از بخش‌های مختلف با اولویت‌های متفاوت در تخصیص و تأمین ارز است. بر اساس داده‌های موجود در وب‌سایت مرکز مبادله، ارز خدماتی شامل ۶۳ مورد مختلف می‌باشد که مواردی چون ارز درمانی، ارز مأموریت‌های کوتاه‌مدت، ارز دانشجویی، هزینه‌های مرتبط با تحقیق و چاپ مقالات علمی در خارج از کشور (دولتی)، هزینه‌های فدراسیون‌ها و باشگاه‌های ورزشی، هزینه‌های اشتراک نشریات خارجی و هزینه برگزاری همایش‌های بین‌المللی (دولتی) و غیره را دربرمی‌گیرد.

طبق گزارش‌های مرکز مبادله ارز و طلای ایران، کل ارز تأمین‌شده در بخش خدمات در سال ۱۴۰۳ به یک میلیارد و ۲۸۲ میلیون دلار می‌رسد. در سال الحالي، از ابتدای فروردین تا ۲۶ مهرماه، در مجموع ۸۹۲ میلیون دلار ارز برای بخش خدمات تأمین شده است. با این حال، مشخص نیست از مجموع تقریبی ۹۰۰ میلیون دلاری ارز تأمین‌شده، چه میزان به ارز مسافرتی اختصاص یافته است.

سفر ۲ میلیون ایرانی به ترکیه در ۸ماه سال ۲۰۲۵

روش دیگر برای برآورد یارانه یا رانت اعطایی دولت به مسافران، بررسی تعداد مسافران و مقایسه نرخ ارزی است که این مسافران از ارز دولتی بهره‌مند شده‌اند. معمولاً گزارش‌های داخلی ایران در خصوص تعداد گردشگران ایرانی که به خارج سفر می‌کنند، دارای تأخیر چندماهه هستند. بر اساس آخرین آمار مرکز آمار ایران، در بهار امسال حدود ۲ میلیون و ۸۵۵ هزار ایرانی به خارج از کشور سفر کرده‌اند که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، افزایش ۱۰۵ هزار نفری یا تقریباً ۴ درصدی را نشان می‌دهد.

از طرف دیگر، بر اساس اطلاعات وزارت گردشگری ترکیه، در مدت ۸ماهه سال ۲۰۲۵، یک میلیون و ۹۴۵ هزار گردشگر ایرانی به این کشور وارد شده‌اند که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، ۱۵۷ هزار نفر کاهش یافته است. این آمارها قابل توجه است و تعداد ایرانیانی که در ۸ماهه سال ۲۰۲۵ به عنوان گردشگر به ترکیه سفر کرده‌اند، از کل تعداد گردشگران در ۱۲ ماهه سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۱ بیشتر است. علاوه بر این، رکورد سفر گردشگران ایرانی به ترکیه در سال گذشته شکسته شده و نزدیک به ۳.۳ میلیون ایرانی از این کشور دیدن کرده‌اند.

این اطلاعات نشان می‌دهد که تعداد گردشگران ایرانی که به ترکیه سفر نموده‌اند، به‌ویژه در سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۴، در سال‌هایی که نرخ ارز ایران چندنرخی بوده یا نوسانات چشمگیری داشته، افزایش یافته است. سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱، ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹، و ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ به‌عنوان نمونه‌هایی از سال‌هایی با افزایش شدید نرخ ارز به دلیل تحریم‌ها و دیگر عوامل شناخته می‌شوند که از این طریق موجب ایجاد رانت برای مسافران شده که بسیاری از آنان را ترغیب به بهره‌مندی از مزایای این رانت ارزی نموده است. بنابراین، می‌توان با ترکیب داده‌های موجود تا حدودی برآورد کرد که دولت طی ۷ ماه اخیر چه میزان یارانه به مسافران خارجی اعطا کرده است.

سود ۱۷ میلیونی هر مسافر

جهت برآورد دقیق یارانه یا رانت ارزی مسافران خارجی، لازم است سود هر فرد از خرید ۵۰۰ دلار ارز دولتی نیز محاسبه گردد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که مسافرین برای دریافت ۵۰۰ دلار ارز دولتی تقریباً ۳۸ میلیون تومان هزینه می‌کنند. بنابراین، نرخ ارز مسافرتی برای هر مسافر حدود ۷۶ هزار تومان خواهد بود. در حالی‌که نرخ دلار در بازار آزاد یا غیررسمی، که در روزهای اخیر به حدود ۱۱۰ هزار تومان رسیده، نشان می‌دهد که تفاوتی برابر با ۳۴ هزار تومان در هر دلار بین ارز دولتی و ارز آزاد وجود دارد. از این رو، هر کسی که ۵۰۰ دلار ارز دولتی دریافت کند، به طور موثر ۱۷ میلیون تومان نسبت به خرید ارز از بازار آزاد سود کرده است.

علاوه بر این، با مرور نوسانات نرخ ارز از ابتدای سال جاری، می‌توان دریافت که دلار در بازار آزاد در ابتدا به حدود ۱۰۰ هزار تومان رسیده و در مقاطع مختلف از اردیبهشت تا به امروز نوسان‌هایی را تجربه کرده است. به عنوان مثال، در اردیبهشت قیمت‌ها به ۸۲ تا ۸۴ هزار تومان رسیدند و این مقادیر در سایر ماه‌ها نیز تغییراتی بین ۸۳ تا ۱۱۰ هزار تومان را نشان می‌دهد. بنابراین، اگر عدد میانگینی برای نرخ دلار در ۷ ماه اخیر در نظر گرفته شود، این عدد به ۹۵ هزار تومان می‌رسد. این نکته مشخص می‌کند که دولت به طور میانگین برای مسافران، ۲۰ هزار تومان یارانه پرداخت کرده است.

یارانه‌ای حدود ۹ همت برای مسافران خارجی!

واقعیت این است که رانت یا یارانه ارزی مسافران خارجی یک پدیده واضح و مشهود است. روزانه صدها مسافر از ۵۰۰ دلار ارز دولتی برای سفر به خارج استفاده می‌کنند. برای دریافت این ارز، افراد باید بلیت سفر به مقصد موردنظر را برگزاری و به بانک ارائه دهند. در طول ۳۶۵ روز، فقط برای یک سفر، سهمیه ارز مسافرتی به افراد تعلق می‌گیرد و تنها به یک مقصد می‌توانند ارز مسافرتی دریافت کنند. برای دریافت ارز مسافرتی، متقاضی باید شخصاً برای درخواست مراجعه کند و در یک خانواده، هر یک از اعضا باید به طور جداگانه برای دریافت ارز خود مراجعه نمایند. با توجه به این توضیحات، برخلاف تبلیغات برخی بلاگرها در فضای مجازی، بدون سفر، دریافت ارز مسافرتی ممکن نیست.

با توجه به پیش‌زمینه‌های گفته شده، اکنون لازم است برای برآورد اثرات اقتصادی یارانه یا رانت ارزی مسافران خارجی به برخی داده‌ها اشاره شود. محاسبه دقیق میزان رانت یا یارانه ارزی برای مسافران خارجی به دلیل فقدان داده‌های ضروری و اصلی در بررسی، به ویژه میزان ارز تخصیص یافته به کل مسافران مشکل‌ساز است. فراتر از این، به دلیل اینکه هر مسافر فقط یک بار در سال می‌تواند از ۵۰۰ دلار ارز دولتی استفاده کند، این شاخص کارایی کمتری دارد زیرا برخی مسافران در طول سال چند بار به خارج سفر می‌کنند.

به عنوان مثال، طبق داده‌های وزارت گردشگری ترکیه، در ۸ ماهه امسال ۲ میلیون گردشگر ایرانی از ترکیه دیدن کرده‌اند. اگر هر یک از این گردشگران ۵۰۰ دلار ارز دولتی دریافت کرده باشند، مجموع ارز دریافتی آنان بالغ بر یک میلیارد دلار خواهد بود. در حالی که گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد در سال جاری، طی ۷ ماه، مجموع ارز تأمین‌شده برای بخش خدمات که شامل ۶۳ مورد از جمله ارز مسافرتی است، نزدیک به ۹۰۰ میلیون دلار بوده است. این بدان معناست که محاسبه رانت یا یارانه ارزی مسافران نیز به دلیل فقدان آمار رسمی، به شکل قابل توجهی مشکل‌ساز است. «فرهیختگان» صرفاً به منظور نشان دادن ابعاد موضوع یارانه ارزی، یک فرض ساده را ارائه می‌دهد. فرض کنیم از مجموع ۲ میلیون مسافر که در ۸ ماهه ۲۰۲۵ به ترکیه سفر کرده‌اند، حدود نیمی از آنان در واقع برای اولین بار به این کشور سفر کرده و نیمی دیگر حداقل دو یا چند بار به ترکیه رفته‌اند. بنابراین، می‌توان گفت از این دو میلیون نفر، حدود یک میلیون نفر احتمالا یک بار ارز مسافرتی ۵۰۰ دلاری از دولت دریافت کرده‌اند که این مقدار به ۵۰۰ میلیون دلار ارز مسافرتی تبدیل می‌شود. در عین حال، به یاد داشته باشیم که دولت در سال جاری در ۷ ماهه حدود ۹۰۰ میلیون دلار ارز خدمات تأمین کرده است. اگر از این مقدار نیز فرض کنیم که ۵۰ درصد آن صرف ارز مسافرتی شده، آنگاه چهارصد و پنجاه میلیون دلار ارز مسافرتی به مسافران تخصیص یافته است.

ما در این گزارش فرض می‌کنیم که رقم ۴۵۰ میلیون دلار محتمل است. اگر فرض کنیم در ۷ ماه گذشته، ۴۵۰ میلیون دلار ارز ۵۰۰ دلاری به مسافران تعلق گرفته و میانگین نرخ دلار آزاد در این بازه حدود ۹۵ هزار تومان باشد، هر مسافر به طور متوسط حدود ۲۰ هزار تومان از تفاوت نرخ ارز دولتی و آزاد به عنوان سود بهره‌مند شده است. حال اگر این ۲۰ هزار تومان یارانه ارزی را در عدد ۴۵۰ میلیون دلار ضرب کنیم، به رقم ۹ هزار میلیارد تومان دست خواهیم یافت که نشان‌دهنده تفاوت بین دلار بازار آزاد و دلار مسافرت دولتی است که نصیب مسافران شده است. هرچند این ارقام به دلیل فقدان داده‌های رسمی تخمینی‌اند و ممکن است دقت کمتری داشته باشند، اما اصل وجود سود یا یارانه ارزی اعطا شده به مسافران خارجیرا نمی‌توان نادیده گرفت.

مسافران ترکیه چقدر سود می‌کنند؟

در روزها و هفته‌های اخیر، بلاگرهای بسیاری درباره سودهای چندمیلیونی سفر به خارج و به ویژه کشورهای همسایه و ترکیه محتواهای تصویری تولید کرده‌اند. بررسی‌های انجام‌شده توسط «فرهیختگان» مشخص می‌کند که اینک ارزان‌ترین تورهای لحظه آخری به ترکیه حدود ۱۷ میلیون تومان هزینه دارد که شامل بلیط رفت و برگشت، صبحانه و اقامت در هتل‌های ارزان می‌باشد. بنابراین، این تور شامل ۳ روز اقامت بوده و سایر هزینه‌ها نظیر ناهار و شام و هزینه‌های اضافی بر عهده مسافر است. به همین خاطر باید به رقم ۱۷ میلیون تومان ارقام دیگری چون هزینه‌های ناهار و شام نیز افزوده شود. بد نیست ذکر شود که این رقم کف قیمت تور است و ممکن است اعداد حتی تا ۲۵ الی ۳۰ میلیون تومان و بیشتر نیز برسد. به هر حال، اگر فرد هزینه‌های جانبی نظیر خریدهای شخصی و سوغات را در نظر نگیرد، با هزینه‌ای بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان می‌توان یک سفر به ترکیه داشت. اکنون نرخ ارز دولتی در بازار چقدر است؟ با احتساب نرخ کنونی دلار در محدوده ۱۰۹ تا ۱۱۰ هزار تومان، مبلغ دلار مسافرتی حدود ۵۵ میلیون تومان ارزیابی می‌شود.

هدف این گزارش این نیست که دولت را از سفر گردشگران ایرانی منع کند، اما به نظر می‌رسد که نیازهای ارزی کشور در این بخش خدمات که شامل ۶۳ مورد مختلف است، نیازهای درمانی، علمی، تحقیقاتی، فرهنگی، ورزشی و … را نیز شامل می‌شود که می‌توان ارز مورد نیاز برای این بخش‌ها را با اولویت مناسب تخصیص داده و برای سفرهای گردشگری از ارز توافقی، که اکنون در سامانه رسمی مرکز مبادله موجود است، استفاده کرد.

۴۷۲۳۶