یافتن کهربایی با قدمت ۱۰۰ میلیون سال؛ رمز و رازی که جان صاحبش را حفظ کرد

یک تکه کوچک از کهربا با قدمتی تقریباً ۱۰۰ میلیون ساله، اسرار یکی از ابتدایی‌ترین سیستم‌های دفاعی در خزندگان را فاش ساخته است. محققان درون این کهربای کدر موفق به کشف دم جداشده‌ی یک مارمولک باستانی شده‌اند.

براساس گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، در ابتدا این قطعه کهربا توجه زیادی را جلب نکرد. ابعاد کوچک و ظاهر کدر آن باعث شده بود که محتویاتش شبیه به یک تکه چوب یا اجزای یک حشره به نظر برسد. ولی هنگامی که دولو فابریکانت، دانشجوی دکتری، این نمونه را با دقت بیشتری مورد بررسی قرار داد، متوجه وجود فلس‌هایی بر روی جسم محبوس در کهربا شد. بررسی‌های بعدی نشان داد که این جسم واقعاً دم یک مارمولک کوچک است.

تقریباً دوسوم گونه‌های مارمولک‌ها قادرند هنگام مواجهه با خطر، دم خود را جدا کرده و از این طریق فرصت فرار را به دست آورند. زمانی که یک شکارچی دم مارمولک را می‌گیرد، این جانور می‌تواند آن را از نقاط خاصی بین مهره‌ها یا درون مهره‌ها قطع کند. سپس با انقباض ماهیچه‌های خاص، رگ‌های خونی را مسدود کرده و خون‌ریزی را محدود می‌سازد. برخی گونه‌ها حتی می‌توانند ناحیه زخم را با لایه‌ای از پوست بپوشانند.

این قابلیت جداکردن دم در برخی از خویشاوندان مارمولک‌ها، نظیر مارها و سوسمارهای پل‌دماغی نیز مشاهده می‌شود، اما در خزندگان دورتر از جمله کروکودیل‌ها و لاک‌پشت‌ها دیده نمی‌شود. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که ظهور این مکانیزم دفاعی احتمالاً به بیش از ۲۴۰ میلیون سال پیش برمی‌گردد.

فسیل‌های دیگری نیز یافته شده‌اند که انتهای دم‌های آن‌ها از غضروف تشکیل شده است. با توجه به اینکه دم بازسازی‌شده در مارمولک‌ها معمولاً دارای ساختار غضروفی است، چنین مواردی نشاندهنده‌ی این است که آن جانور احتمالاً در طول دوران حیاتش دم خود را از دست داده و سپس دوباره آن را رشد داده است.

هرچند که تمام شواهد پیشین غیرمستقیم بودند. فسیل جدید و ۹۹ میلیون ساله، به‌خلاف نمونه‌های قبلی، خود دم جداشده را درون کهربا حفظ کرده است. به همین دلیل پژوهشگران آن را به‌عنوان قدیمی‌ترین شاهد مستقیم شناخته‌شده از رفتار خودبُری به حساب می‌آورند.

عرض این قطعه کهربا تنها ۱۸ میلی‌متر است و به دلیل کدربودن آن، مشاهده جزئیات درونش دشوار بود. محققان برای انجام بررسی‌های دقیق‌تر، از فناوری میکرو سی‌تی استفاده کردند که با بهره‌گیری از تصاویر اشعه‌ی ایکس از زوایای مختلف، مدلی سه‌بعدی از درون کهربا ایجاد می‌کند. این تکنولوژی به گروه پژوهشی امکان داد تا بدون آسیب به نمونه ارزشمند، ساختارهای پنهان داخل کهربا را بررسی کنند.

تصویرهای به‌دست‌آمده حلقه‌ای مشخص از بافت را در اطراف محل جداشدن دم نشان می‌دهند. ساختار این حلقه شباهتی زیاد به بافت‌های دم مارمولک‌های امروزی دارد. محققان همچنین الگوی زیگزاگی ماهیچه‌ها را شناسایی کردند که ویژگی مختص به جداشدن دم با کمک مکانیزم طبیعی خودبُری است.

دلیل جداشدن دم مارمولک باستانی هنوز مشخص نیست. بر روی قسمت حفظ‌شده‌ی دم، شکافی مشاهده می‌شود که احتمالاً نشانه‌ای از حمله‌ی شکارچی است. اما یک سناریوی دیگر نیز مطرح می‌شود: ممکن است دم مارمولک در حین بالا رفتن از یک شاخه در شیره‌ی چسبناکی گیر کرده و مارمولک برای آزادشدن، آن را جدا کرده باشد. در هر دو حالت، شیره‌ی درخت به مرور زمان تبدیل به کهربا شده و دم کوچک مارمولک را به مدت نزدیک به ۱۰۰ میلیون سال محفوظ نگه داشته است.

محققان اعلام کردند که این کهربا را در سال ۲۰۲۲ از یک فروشنده چینی خریداری کرده‌اند. فروشنده ادعا کرده که این کهربا در اوایل سال ۲۰۱۷ استخراج شده است؛ که البته پیش از زمانی است که برخی از دانشمندان تصمیم به محدود کردن استفاده از کهرباهای میانمار به دلیل نگرانی از تأمین مالی گروه‌های مسلح گرفتند. البته پژوهشگران تأیید مستقلی برای زمان استخراج این کهربا ارائه نکرده و این تاریخ تنها براساس ادعای فروشنده است.

این پژوهش در نشریه Palaeontologia Electronica منتشر شده است.