مخابرات دات‌وان؛ آیا ادعای بابک زنجانی در مورد ارائه اینترنت با استفاده از پهپاد قابل تحقق است؟
برای درک ابعاد و جزئیات ادعای بابک زنجانی، می‌توانیم یک محاسبه ابتدایی را انجام دهیم. مساحت کشور ایران تقریباً ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع برآورد می‌شود. اگر این فرض را در نظر بگیریم که هر پهپاد می‌تواند تحت شرایط ایدئال، حدود ۷۵۰۰ کیلومتر مربع را تحت پوشش قرار دهد، ۲۰۰ پهپاد می‌تواند به‌طور کلی حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر مربع را پوشش دهد؛ این عدد به مساحت کل کشور نزدیک است. با این حال، چنین محاسبه‌ای تنها از منظر هندسی صحیح است و نمای دقیقی از عملکرد واقعی شبکه ارائه نمی‌دهد.
یکی از ویژگی‌های بسیار قابل توجه هاپس، دامنه وسیع پوشش مخابراتی آن است
لازم به ذکر است که پوشش رادیویی با ظرفیت ارائه اینترنت پرسرعت متفاوت است. اگرچه یک پهپاد ممکن است قادر باشد سیگنال خود را به ناحیه‌ای با وسعت چند هزار کیلومتر مربع برساند، اما توانایی آن برای پشتیبانی همزمان از صدها هزار کاربر به‌مراتب محدودتر است.
عواملی همچون پهنای باند فرکانسی، قدرت فرستنده، تعداد آنتن‌ها، میزان تداخل و ظرفیت ارتباط با شبکه مرکزی همگی بر کیفیت اینترنت تاثیر می‌گذارند. همچنین، برای جلوگیری از ایجاد نقاط کور، ضروری است که بین محدوده پوشش پهپادها همپوشانی وجود داشته باشد.
از این‌رو، نمی‌توان تنها با ضرب تعداد پهپادها در مساحتی که هر یک اعلام کرده‌اند، به این نتیجه رسید که یک شبکه اینترنت سراسری و با ظرفیت بالا ایجاد خواهد شد.
آیا ما توانایی ساخت پهپادهای استراتوسفری را داریم؟
ایران در طی چند سال اخیر در طراحی و تولید پهپادهای نظامی و شناسایی به پیشرفت‌های قابل توجهی دست یافته است. اما باید توجه کرد که توانایی ساخت پهپادهای معمولی را نمی‌توان برابر با تولید هواپیماهای خورشیدی استراتوسفری دانست.
پهپاد هاپس باید قادر باشد در ارتفاعی حدود ۲۰ کیلومتر و با مصرف انرژی به حداقل، برای هفته‌ها یا حتی ماه‌ها به پرواز ادامه دهد. این هدف نیازمند طراحی سازه‌ای فوق‌سبک، بال‌های بلند، موتوهای الکتریکی کارآمد و باتری‌هایی با چگالی انرژی بالا است.
همچنین، سلول‌های خورشیدی باید بتوانند در طول روز به تأمین انرژی مورد نیاز برای پرواز و تجهیزات مخابراتی بپردازند و در عین حال باتری‌ها را برای فعالیت در شب شارژ نمایند. سامانه هدایت خودکار نیز بایستی توانایی برخورد با تغییرات جوی و بادهای stratospheric را داشته باشد.
توسعه چنین هواپیمایی تنها بخشی از پروژه را شامل می‌شود. دیگر ملزومات مانند تجهیزات مخابراتی، آنتن‌ها، فرستنده‌ها، پردازنده‌ها و سامانه‌های ارتباطی نیز بایستی با وزنی کم و مصرف انرژی محدود طراحی گردند.
در مدارک عمومی و مستندات در دسترس، شواهد مستقلی از ساخت و آزمایش یک هواپیمای خورشیدی ایرانی با قابلیت پرواز پایدار در ارتفاعات حدود ۲۰ کیلومتر و حمل بار مخابراتی وجود ندارد.
این بدان معنا نیست که ما به طور قطع قادر به توسعه این فناوری نیستیم، اما نشان می‌دهد که نمی‌توان تنها بر اساس سوابق کشور در تولید پهپادهای نظامی، توانایی ساخت هاپس را اثبات کرد.
پروژه زفیر نمونه‌ای از پیچیدگی‌های موجود در توسعه پهپادهای استراتوسفری است، حتی برای شرکتی با سابقه و تجربه‌ای همچون ایرباس. ساخت این پهپاد خورشیدی از اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد و پس از سال‌ها آزمایش، موفق به ثبت رکورد پروازی بیش از ۶۷ روز در سال ۲۰۲۵ گردید.
با وجود این موفقیت و دستاورد در آزمایش‌های ارتباطی با تلفن همراه، تجاری‌سازی خدمات زفیر هنوز در حال توسعه است و برای سال ۲۰۲۷ هدف‌گذاری شده است. این تجربه نشان‌دهنده این حقیقت است که تبدیل یک پهپاد آزمایشی موفق به یک سیستم تجاری و پایدار، پروسه‌ای بسیار زمان‌بر است.
مانع دیگر: زیرساخت مخابراتی و مجوزهای قانونی
حتی اگر دات‌وان موفق به تولید پهپادهای موردنیاز گردد، ایجاد یک شبکه اینترنتی سراسری نیازمند زیرساخت‌های اضافی است.
داده‌های کاربران باید از پهپادها به شبکه اصلی مخابرات منتقل شده و در نهایت به مراکز داده و درگاه‌های بین‌المللی ارتباطی فرستاده شوند. این فرآیند نیازمند لینک‌های ارتباطی با ظرفیت بالا، ایستگاه‌های زمینی و یا ارتباطات ماهواره‌ای است.
اگر ۲۰۰ پهپاد هزاران کاربر را پوشش دهند، حجم وسیع‌تری از داده‌ها باید به‌صورت مستمر به شبکه اصلی منتقل شود. در غیاب زیرساخت‌های انتقال داده مناسب، حتی پیشرفته‌ترین پهپاد مخابراتی نیز نمی‌تواند اینترنت با کیفیتی ارائه دهد.
مورد دیگر، تخصیص فرکانس است. سکوهای هاپس برای ارائه خدمات مخابراتی نیازمند استفاده از باندهای فرکانسی خاص بوده و فعالیت آن‌ها نباید موجب تداخل با شبکه‌های زمینی، ماهواره‌ها و سیستم‌های هوانوردی گردد.
اتحادیه بین‌المللی مخابرات مدت‌ها است که در حال بررسی تخصیص باند فرکانسی مناسب برای این فناوری است. لذا، راه‌اندازی شبکه‌ی دات‌وان نیز مستلزم دریافت مجوزهای مخابراتی و هماهنگی با نهادهای مسئول هوانوردی خواهد بود.
ادعای بلندپروازانه استقرار ۲۰۰ پهپاد تا پایان سال
بر اساس پست اخیر بابک زنجانی در ایکس، دات‌وان در نظر دارد تا پایان سال جاری ۲۰۰ پهپاد مخابراتی را در ارتفاعاتی بالای ۲۰ کیلومتر مستقر کند. برای بررسی این ادعا، لازم است که بین سه مرحله تفکیک قائل شویم: ساخت نمونه اولیه، تولید انبوه و راه‌اندازی شبکه تجاری.
ساخت یک نمونه اولیه از هاپس از منظر فنی امکان‌پذیر است و تجربیات شرکت‌های خارجی نیز این مسئله را تأیید می‌کند. همچنین، راه‌اندازی یک شبکه آزمایشی محدود در ایران نیز به شرط تأمین فناوری و سرمایه‌های لازم، غیرممکن نخواهد بود.
اما تولید ۲۰۰ پهپاد عملیاتی و استقرار آن‌ها در زمان بسیار محدود، به این معناست که دات‌وان باید از قبل طراحی هواپیما، آزمایش‌های پروازی، سامانه‌های مخابراتی و زیرساخت تولید را فراهم کرده باشد.
