پر سر و صدا، متنوع و در معرض تهدید؛ بررسی زندگی طوطی‌های دالان‌ساز آرژانتین

در سواحل آرژانتین، هزاران طوطی با رنگ‌های زنده در دل صخره‌هایی به طول ۲۱ کیلومتر سکونت دارند. این ناحیه به عنوان بزرگ‌ترین کلونی طوطی‌های دالان‌ساز در جهان شناخته می‌شود؛ پرندگانی که باوجود تلاش‌های بسیار در جهت حفاظت از آن‌ها، با چالش‌هایی همچون تخریب زیستگاه، خشکسالی و فعالیت‌های انسانی مواجه‌اند.

طوطی‌های دالان‌ساز (Cyanoliseus patagonus) به‌منظور تولیدمثل هر ساله به ناحیه‌ی پاتاگونیا در آرژانتین کوچ می‌کنند. این پرندگان دارای سر سبز زیتونی، بال‌های آبی و شکم زرد و قرمز هستند و لانه‌های خود را در دیواره‌های ماسه‌سنگی که مشرف به اقیانوس اطلس قرار دارد، می‌سازند.

طوطی‌های دالان‌ساز قابلیت حفر تونل‌هایی به عمق سه متر در صخره‌ها را دارند. مائوریسیو فایلا، زیست‌شناسی که از سال ۲۰۰۱ در پروژه‌ی حفاظت از این گونه‌ی پرنده فعالیت کرده، بیان می‌کند که طوطی‌ها لانه‌های خود را به دقت تمیز نگه می‌دارند و حتی جوجه‌های بزرگ‌تر در گسترش تونل‌ها به والدین یاری می‌رسانند.

بزرگ‌ترین کلونی این گونه در نزدیکی شهر ال‌کندور واقع در شمال شرقی پاتاگونیا قرار دارد و حدود ۷۱ درصد جمعیت زادآور طوطی‌های دالان‌ساز را در خود جای می‌دهد. این پرندگان زمانی در نواحی وسیعی از آرژانتین و شیلی زندگی می‌کردند؛ اما از اواسط قرن نوزدهم، به‌دلیل تخریب زیستگاه‌ها، زنده‌گیری برای فروش به‌عنوان حیوان خانگی و کشتار به‌دلیل آسیب به محصولات کشاورزی، تعدادشان کاهش یافت.

پژوهش در خصوص کلونی ال‌کندور از سال ۱۹۹۸ به سرپرستی خوان ماسلو و پترا کویلفلدت، زوج زیست‌شناس دانشگاه گیسن آلمان، آغاز گردید. این دو پژوهشگر به‌مدت نزدیک به سه دهه، تغییرات جمعیت، رفتارهای تولیدمثلی و وضعیت زیستگاه طوطی‌ها را تحت بررسی قرار داده‌اند.

طوطی‌های دالان‌ساز روابط خانوادگی پیچیده‌ای برقرار می‌کنند. معمولاً آن‌ها یک شریک برای تمام عمر انتخاب می‌کنند و در پروسه‌ی پرورش جوجه‌ها همکاری می‌کنند. جوجه‌های بزرگ‌تر نیز گاهی در تغذیه‌ی خواهران و برادران کوچک‌تر خود مشارکت دارند.

در سال‌های اولیه‌ی پژوهش، محققان برای بررسی لانه‌ها ناچار بودند در زمان جزر دریا خود را به پای صخره‌ها برسانند و از آنجا بالا بروند. در مراحل بعدی، استفاده از دوربین‌های ویدئویی امکان نظارت از راه دور را فراهم آورد و اکنون با کمک سیستم‌های هوش مصنوعی، دانشمندان قادر به شمارش سریع‌تر و دقیق‌تر تعداد پرندگان در تصاویر هستند.

یافته‌های پژوهش‌های مداوم نشان می‌دهد که جمعیت طوطی‌های ال‌کندور در طول زمان تغییرات قابل توجهی داشته است. در اوایل دهه‌ی ۲۰۰۰، خشکسالی سختی که ناشی از پدیده‌ی اقلیمی لانینا بود، موجب کاهش منابع غذایی این پرندگان گردید. طبق تحقیقی در سال ۲۰۲۴، تعداد لانه‌های فعال از ۳۷٬۵۳۱ مورد در سال ۲۰۰۱ به ۲۱٬۸۸۳ مورد در سال ۲۰۰۵ کاهش یافته که به معنای افت ۴۲ درصدی است.

با این حال، جمعیت پرندگان به‌تدریج در حال احیا است. در سال ۲۰۱۹، پژوهشگران موفق به ثبت ۴۰٬۶۷۱ لانه‌ی فعال شدند که این رقم، بالاترین تعداد در طی مدت مطالعه بوده است. وسعت کلونی نیز از ۹ کیلومتر به ۱۸٫۱ کیلومتر افزایش یافته است.

بررسی‌ها همچنین نشان می‌دهد که دقیق‌ترین بخش کلونی به حدود پنج کیلومتر به سمت غرب تغییر مکان داده است. دانشمندان بر این باورند که ساخت‌وساز، تأسیس پارکینگ، فعالیت‌های پاراگلایدینگ و زنده‌گیری غیرقانونی پرندگان، آن‌ها را مجاب کرده است که به نواحی آرام‌تر صخره‌ها نقل مکان کنند.

نتایج پژوهش‌های بلندمدت سرانجام در سال ۲۰۲۴ به تأسیس رسمی منطقه‌ای حفاظت‌شده در ال‌کندور منجر گردید. این اقدام نتیجه‌ی همکاری بین دانشمندان، سازمان‌های غیر دولتی، ساکنان محلی و مقامات منطقه بوده و پس از کسب تأیید شورای شهر ویدما به وقوع پیوست.

با این وجود، پس از گذشت دو سال، هنوز هیچ برنامه‌ی مدیریتی مشخصی برای حفاظت از این ناحیه به اجرا درنیامده است. دانشمندان هشدار می‌دهند که فرسایش صخره‌ها، به‌ویژه در بخش شرقی کلونی، می‌تواند منجر به زمین‌لرزه‌ها و تخریب گسترده لانه‌ها گردد.

از بین رفتن پوشش گیاهی همچنین موجب می‌شود تا پرندگان برای گریز از خطر، به شهرها و زمین‌های زراعی پناه ببرند؛ واقعیتی که به تنش‌های بیشتر میان طوطی‌ها و کشاورزان محلی منجر می‌شود.

علی‌رغم چالش‌های زیاد، دانشمندان به آینده‌ی این پرندگان امیدوارند. مشارکت ساکنان محلی در محافظت از کلونی یکی از اصلی‌ترین عوامل این امیدواری به شمار می‌آید. ماسلو طوطی‌های دالان‌ساز را «نگهبانان ال‌کنندور» می‌نامد و معتقد است که حفاظت از صخره‌ها و جنگل‌های اطراف برای بقاء آن‌ها حیاتی است.

فایلا نیز تصریح می‌کند که نجات این پرندگان به معنای حفاظت از یک کلونی منحصر به فرد است که مشابهی در هیچ‌کجای دیگر جهان ندارد.