راز «افت فیل»؛ از دست دادن بزرگ‌ترین موجود خشکی تأثیرات غیرقابل پیش‌بینی بر روی اکوسیستم به همراه دارد
هنگامی که یک نهنگ زندگی‌اش را به پایان می‌رساند، به‌طور معمول جسم او به عمق اقیانوس رفته و به منبعی غنی از مواد غذایی برای موجودات زیر دریا تبدیل می‌شود. این پدیده که به‌عنوان «سقوط نهنگ» شناخته می‌شود، قادر است تا مدت‌ها پس از مرگ این موجودات، مواد مغذی لازم برای ساکنان دریایی را تأمین کند. اما آیا از دست رفتن حیات غول‌پیکران خشکی نیز اثرات مشابهی بر محیط زیست اطراف‌شان به جا می‌گذارد؟
تحقیقی در پارک ملی کروگر واقع در آفریقای جنوبی نشان می‌دهد که فوت فیل‌ها می‌تواند تأثیرات عمیق و ماندگاری بر اکوسیستم داشته باشد. فرآیند تجزیه‌ی لاشه این موجودات، غلظت مواد مغذی خاک را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد، بر رشد برخی گیاهان تأثیر منفی می‌گذارد و ترکیب جوامع میکروبی را دگرگون می‌کند. این تغییرات حتی سال‌ها بعد از ناپدید شدن لاشه نیز ادامه خواهند داشت.
بر اساس گزارشی از آی‌اف‌ال‌ساینس، در سال ۲۰۰۹، فیل نر تنهایی به نام الکساندر در پارک ملی کروگر به‌طور طبیعی فوت شد. دیو تامپسون، پژوهشگری که به‌طور مکرر از نزدیک لاشه عبور می‌کرد، متوجه تغییرات قابل توجهی در محیط اطراف آن گردید. مشاهده روند تجزیه لاشه فیل در طول چندین ماه، موجب شد که وی به بررسی پیامدهای بلندمدت مرگ این جانور علاقه‌مند شود.
تامپسون به همراه درون برکپایل، پژوهشگری از دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا، مطالعه‌ای جامع و طولانی‌مدت را آغاز کردند تا تأثیر لاشه‌های فیل بر خاک، گیاهان و جانوران اطراف را به‌طور دقیق بررسی کنند.
غلظت نیتروژن خاک در نقاطی که لاشه‌های تازه فیل وجود دارد، می‌تواند تا ۳۰۰۰ برابر افزایش یابد.
پژوهشگران برای بررسی پدیده‌ای که به‌نام سقوط فیل (Elephant Fall) نامیده شده است، به مطالعه لاشه‌های تازه و قدیمی پرداختند. یافته‌های اولیه نشان داد که وزن بالای بدن فیل و فعالیت‌های جانوران لاشه‌خوار می‌تواند به نابودی پوشش گیاهی اطراف منجر شود. اما بررسی‌های خاک نشان داد که آثار مرگ فیل فراتر از تخریب فیزیکی گیاهان است.
یکی از شگفتی‌آورترین نتایج این تحقیق، افزایش چشمگیر غلظت نیتروژن خاک بود. به‌گفته کورتنی رید، نویسنده اصلی مطالعه، غلظت نیتروژن در مناطق نزدیک به لاشه‌های تازه می‌تواند تا ۳۰۰۰ برابر افزایش یابد.
نیتروژن برای رشد گیاهان امری حیاتی است، اما ورود ناگهانی حجم بالای آن، به‌همراه ترکیباتی نظیر آمونیوم، می‌تواند عواقب نامطلوبی به همراه داشته باشد. این شرایط در مراحل اولیه تجزیه لاشه، مانع از رشد مجدد گیاهان می‌شود و به عقیده پژوهشگران، اکوسیستم گیاهی را به حالت ابتدایی برمی‌گرداند. همچنین، تنوع میکروبی خاک کاهش می‌یابد؛ چرا که برخی از میکروب‌های سریع‌الرشد در زمینه‌ای مملو از مواد مغذی گسترش می‌یابند و بر سایر گونه‌ها تسلط می‌یابند.
تحقیقات نشان داده که این مناطق می‌توانند برای حداکثر هشت سال پس از فوت فیل، تنوع گیاهی و میکروبی کمتری نسبت به محیط اطراف خود داشته باشند. با اینکه تنوع گیاهی کاهش می‌یابد، برخی از علف‌ها در این خاک غنی زنده می‌مانند و ارزش غذایی بسیار بالاتری پیدا می‌کنند. این علف‌ها به دلیل داشتن نیتروژن بیشتر، برای جانوران گیاه‌خوار جذاب‌تر شده و آن‌ها را به منطقه می‌کشاند.
حضور جانوران گیاه‌خوار نیز چرخه‌ای جدید در محیط ایجاد می‌کند. این حیوانات با تغذیه از علف‌ها و بازگرداندن مواد مغذی به خاک از طریق فضولات خود، به تداوم تغییرات زیست‌محیطی کمک می‌کنند. حتی هشت سال پس از فوت فیل، گیاه‌خواران همچنان تمایل دارند در محلی که لاشه قرار داشت، چرا کنند. در این زمان، غلظت نیتروژن علف‌ها هنوز بالا باقی مانده و تنوع گیاهی و میکروبی به سطح اولیه خود بازنگشته است.
ایزاک اسمیت، پژوهشگر ارشد صاحب‌نظر در سازمان پارک‌های ملی آفریقای جنوبی و یکی از نویسندگان مقاله، در ابتدا بر این باور بود که آثار لاشه فیل کوتاه‌مدت خواهد بود؛ زیرا خود لاشه مدت زمان محدودی در محیط وجود خواهد داشت. اما، نتایج آزمایش‌های انجام‌شده نشان داد که تأثیر مرگ فیل بسیار پایدارتر از آنچه که انتظار می‌رفت، بوده است.
پژوهشگران بر این باور بودند که مرگ فیل‌ها در خشکی می‌تواند تأثیری مشابه با آنچه در صورت مرگ نهنگ‌ها در اعماق دریا رخ می‌دهد، داشته باشد. در عمق اقیانوس، مواد مغذی و انرژی موجود در دسترس نیست و لاشه‌های نهنگ با تأمین یک منبع غذایی بزرگ، موجودات متنوعی را به خود جذب می‌کنند.
در حالی که لاشه نهنگ‌ها در اعماق اقیانوس به تنوع زیستی افزوده کمک می‌کنند، لاشه‌های فیل‌ها ممکن است برای سال‌ها تنوع گیاهی و میکروبی محیط اطراف را کاهش دهند.
در علفزارهای آفریقا، ورود ناگهانی مقادیر کلان مواد مغذی به خاک می‌تواند منجر به کاهش تنوع گیاهان و میکروب‌ها گردد. با این وجود، این مواد همچنین برای مدت‌ها کیفیت غذایی علف‌ها را بهبود می‌بخشند و جانوران گیاه‌خوار را به این ناحیه جذب می‌کنند.
بررسی لاشه‌های قدیمی نشان داد که آثار شیمیایی و زیستی ناشی از مرگ فیل می‌تواند بیش از یک دهه باقی بماند؛ حتی در زمانی که دیگر اثر قابل مشاهده‌ای از بدن جانور نمی‌توان یافت.
نتایج این تحقیق حاکی از آن است که نقش فیل‌ها در شکل‌دهی به اکوسیستم، با مرگ آن‌ها به پایان نمی‌رسد. به گفته اسمیت، تا پیش از این، مشخص نبود که نبود مرگ این جانوران غول‌پیکر در اکوسیستم‌هایی که زمانی در آن‌ها زندگی می‌کردند چه پیامدهایی دارد؛ اما یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که برای درک نقش فیل‌ها در طبیعت، باید آثار مرگ و تجزیه آن‌ها را نیز مد نظر قرار داد.
این تحقیق در ژورنال PNAS منتشر شده است.
