چه افرادی مسئول ساخت لشکر سفالین چین بودند؟ پژوهشگران سرنخی جدید کشف کردند
بیش از دو هزار سال پیش، هزاران سرباز سفالی در یک آرامگاه زیرزمینی در چین به عنوان پاسداری از مقبره نخستین امپراتور این سرزمین ایستاده‌اند. در گذشته، باستان‌شناسان اعتقاد داشتند که فقط مردان این ارتش عظیم را خلق کرده‌اند، اما تحقیقاتی جدید نشان می‌دهد که احتمالاً زنان و کودکان نیز در شکل‌گیری این اثر تاریخی سهیم بوده‌اند. نشانه این کشف حیرت‌انگیز، آثار انگشتانی است که ۲۲۰۰ سال پیش بر روی گل مرطوب مجسمه‌ها به جا مانده است.
ارتش سفالی چین یکی از با ارزش‌ترین کشفیات باستان‌شناسی در سطح جهانی است. این مجموعه در سال ۱۹۷۴ به طور تصادفی توسط یک گروه کشاورز که در حال حفاری چاه در نزدیکی آرامگاه چین شی هوانگ، نخستین امپراتور چین، بودند، کشف گردید. آن‌ها از وجود ارتشی بزرگ با هزاران سرباز، اسب و ارابه در زیر پایشان بی‌خبر بودند.
تاکنون بیش از ۸هزار سرباز سفالی، ۱۳۰ ارابه با ۵۲۰ اسب و ۱۵۰ اسب سواره‌نظام در این مجموعه شناسایی شده‌اند. مجسمه‌ها دقیقا به اندازه انسان واقعی ساخته شده و هر یک دارای ویژگی‌های ظاهری منحصربه‌فردی هستند؛ از مدل مو و حالت چهره تا جزئیات زره و لباس. با اینکه بیش از دو هزار سال از زمان ساخت این آثار می‌گذرد، هنوز بخش زیادی از مجموعه آرامگاهی حفاری نشده باقی مانده است.
اگرچه طی نیم‌قرن گذشته باستان‌شناسان اطلاعات زیادی درباره شیوه ساخت این مجسمه‌ها به دست آورده‌اند، هویت سازندگان آن‌ها هنوز تا حد زیادی ناشناخته است.
طبق گزارش ساینس‌آلرت، گروهی از پژوهشگران به رهبری شیائوشی لی، باستان‌شناس موزه محوطه آرامگاه امپراتور چین شی هوانگ، در تلاش‌اند با بررسی آثار انگشت‌های باقیمانده بر روی مجسمه‌ها به این معما پاسخ دهند.
در این تحقیق، پژوهشگران ۳۶ مجسمه را از یکی از گودال‌های باستانی مجموعه بررسی کرده و در بخش‌های مختلف آن‌ها، از جمله سر، دست‌ها، بازوها، زره‌ها و یقه‌ها، موفق به شناسایی ۹۱ اثر انگشت شدند. پس از حذف ۱۲ نمونه که ممکن است به افراد مشابه تعلق داشته باشند، ۷۹ اثر انگشت برای تجزیه و تحلیل نهایی باقی ماند.
این آثار ظاهراً به طور تصادفی در حین ساخت مجسمه‌ها به وجود آمده‌اند. صنعتگران برای چسباندن قطعات یا صاف کردن سطوح مجسمه‌ها، انگشتان خود را بر روی گل مرطوب فشار می‌دادند و رد آن‌ها برای هزاران سال پس از خشک شدن و پخت سفال حفظ شده است.
اما چگونه می‌توان از روی اثر انگشت باستانی به سن یا جنسیت صاحب آن پی برد؟
پاسخ در فواصل میان خطوط اثر انگشت نهفته است. با بزرگ‌تر شدن انسان، فاصله میان برجستگی‌های پوست انگشت افزایش می‌یابد. در دوره کودکی، فاصله میان این برجستگی‌ها در دختران و پسران تفاوت چندانی ندارد، اما در بزرگسالی، خطوط اثر انگشت مردان عموماً کمی از زنان فاصله بیشتری دارند.
البته این تفاوت‌ها به قدری دقیق نیستند که بتوان با قطعیت سن و جنسیت هر فرد را مشخص کرد. برای مثال، اثر انگشت یک پسر نوجوان ممکن است بسیار شبیه به اثر انگشت یک زن بزرگسال باشد. به همین دلیل، محققان با استفاده از مدل آماری، ترکیب احتمالی صاحبان تمامی ۷۹ اثر انگشت را تخمین زدند. آن‌ها همچنین تغییر اندازه سفال در حین فرآیند خشک‌شدن و پخت را نیز در محاسبات خود لحاظ کردند.
نتایج بر خلاف تصور عمومی درباره سازندگان ارتش سفالی بود. بر اساس تخمین پژوهشگران، از مجموع ۷۹ اثر انگشت مورد بررسی، تقریباً ۳۲٫۷ درصد احتمالاً به زنان، ۴۵ درصد به مردان و ۲۲٫۳ درصد به کودکان زیر ۱۵ سال تعلق داشته‌اند.
این یافته‌ها به بحث درباره نقش زنان و کودکان در ساخت ارتش سفالی چین می‌افزاید، موضوعی که پیش از این شواهد مستقیمی در حمایت از آن وجود نداشت.
حضور کودکان در کارگاه‌های دوران باستان چین می‌تواند چندان غیرمنتظره نباشد. مدارک تاریخی نشان می‌دهند که در زمان سلسله چین، نظام آموزش حرفه‌ای و شاگردی مرسوم بوده و نوجوانان تحت نظارت صنعتگران باتجربه، مهارت‌های مختلف را می‌آموخته‌اند. برخی از متون حقوقی باقیمانده بر روی قطعات بامبو حتی به مدت آموزشی شاگردان و صنعتگران نوپا اشاره می‌کنند.
پژوهشگران بر این باورند که کودکان و شاگردان کم‌تجربه به انجام کارهای ساده‌تری مثل اتصال تزئینات زره مشغول بوده‌اند، در حالیکه ساخت بخش‌های پیچیده‌تر مجسمه‌ها به عهده صنعتگران ماهر بوده است.
مدارک تاریخی همچنین گواهی می‌دهند که زنان در کارگاه‌های دولتی دوره چین، از جمله کارگاه‌های تولید اشیای لعابی، فعالیت داشته‌اند. این موضوع همچنین با اطلاعات تاریخی موجود درباره مشارکت آن‌ها در ساخت ارتش سفالی همخوانی دارد.
با این حال، دانشمندان تأکید می‌کنند که یافته‌های جدید هنوز جواب قطعی برای این سوال به همراه ندارند. تمامی آثار انگشت بررسی شده تنها از ۳۶ مجسمه در یک بخش محدود از این مجموعه با شکوه به دست آمده و تعداد آثار انگشت‌های باقیمانده لزوماً نشان‌دهنده تعداد افرادی که در ساخت این مجسمه‌ها مشارکت داشته‌اند، نیست. به عنوان مثال، یک شاگرد تازه‌کار ممکن است رد انگشت بیشتری نسبت به یک صنعتگر ماهر بر روی گل باقی بگذارد.
برای تخمین سن و جنسیت نیز، پژوهشگران از داده‌های جمعیت‌های معاصر اروپایی استفاده کرده‌اند که ممکن است بر دقت نتایج مربوط به مردمان چین باستان تأثیرگذار باشد.
با وجود این محدودیت‌ها، پژوهش اخیر نمایی تازه از نحوه ساخت یکی از مشهورترین آثار باستانی جهان ارائه می‌دهد. ارتش سفالی چین احتمالاً حاصل کار گروهی مردان، زنان و کودکان بوده که نام آن‌ها در تاریخ به فراموشی سپرده شده، اما رد انگشتانشان پس از ۲۲۰۰ سال هنوز قابل مشاهده است.
دانشمندان امیدوارند با بررسی مجسمه‌های بیشتر و جمع‌آوری نمونه‌های جدید، بتوانند درکی به‌دقیق‌تر از زندگی و فعالیت سازندگان این ارتش رازآلود به دست آورند.
این تحقیق در ژورنال Journal of Cultural Heritage به چاپ رسیده است.
