آیا جانوران توانایی فریب دادن دارند؟ این پرنده تیزهوش می‌تواند به این سوال پاسخ دهد
“`html
در حقیقت، دروغگویی به‌عنوان یک رفتار خاص انسانی محسوب می‌شود، اما در دنیای طبیعت، گونه‌هایی از حیوانات وجود دارند که با فریب دادن دیگران به منابع غذایی دست می‌یابند یا از خطرات فرار می‌کنند. یکی از نمونه‌های جالب این پدیده، پرنده‌ای آفریقایی است که با تقلید صداهای هشدار دیگر جانوران، آنها را می‌ترساند و از غذاهای آنها بهره‌برداری می‌کند. اما آیا این پرنده واقعا درک می‌کند که در حال دروغ گفتن است؟
بر اساس گزارشی از لایوساینس، جیمز اوهانلون، زیست‌شناس و نویسنده معتبر، در کتاب جدیدش با عنوان «دروغگوها، متقلب‌ها و تقلیدگران»، به تجزیه و تحلیل فریبکاری در میان جانوران پرداخته و سعی کرده به یک سوال قدیمی پاسخ دهد: آیا حیوانات می‌توانند به‌طور آگاهانه دروغ بگویند؟
فریبکاری یک پدیده‌ی طبیعی نیست که به تازگی پدیدار شده باشد. به‌عنوان مثال، آخوندک ارکیده که ظاهری شبیه به گل دارد و برخی شب‌پره‌ها که با الگوهای شبیه به چشم روی بال‌هایشان شکارچیان را می‌هراسانند، از دیگر جلوه‌های این واقعیت‌اند. با این حال، این ویژگی‌ها نتیجه میلیون‌ها سال فرگشت هستند و به معنای داشتن آگاهی در مورد فریب دادن دیگران نیستند.
اما برخی رفتارهای جانوران به‌طور محسوس پیچیده‌تر به نظر می‌رسند؛ به‌گونه‌ای که به نظر می‌رسد آنها با انتخاب صحیح و متناسب، به دنبال گمراه کردن دیگران هستند.
یکی از نمادهای فریبکاری در طبیعت، پرنده‌ای به نام بوجانگای دم‌چنگالی (Dicrurus adsimilis) است که در قاره‌ی آفریقا ساکن می‌باشد و در تقلید صداهای جانوران دیگر مهارت چشمگیری دارد. این پرنده می‌تواند صدای هشدار میرکت‌ها، که پستانداران ریزنقشی هستند و به‌طور اجتماعی زندگی می‌کنند، به‌خوبی تقلید کند.
تعدادی از پرندگان با تقلید صداهای هشدار شکارچیان درصدد فراری دادن دیگر جانوران و دزدیدن غذاهای رها شده‌ی آنها هستند
زمانی که بوجانگای دم‌چنگالی صداهای هشدار میرکت‌ها را تقلید می‌کند، آنها گمان می‌برند که یک شکارچی خطرناک در نزدیکی آنها حضور دارد. به همین دلیل، به سرعت از محل فرار کرده و غذایی را که پیدا کرده‌اند، به یادگار می‌گذارند. آن پرنده با استفاده از این موقعیت، باقی‌مانده‌های غذا را می‌دزدد.
نکته‌ی شگفت‌انگیز در اینجاست که این پرندگان فقط یک نوع صدای هشدار را تکرار نمی‌کنند، بلکه به‌طور مداوم نوع فریبکاری خود را به‌روزرسانی می‌کنند. پژوهشگران موفق به شناسایی بیش از ۵۰ نوع صداهای فریب‌آمیز در قالیچه‌ی صوتی این پرندگان شده‌اند. بوجانگای دم‌چنگالی به غیر از صداهای هشدار میرکت‌ها، صدای هشدار برخی پرندگان دیگر را نیز تقلید می‌کند.
تغییر مکرر صداهای هشدار این امکان را فراهم می‌آورد که دیگر جانوران به راحتی نتوانند وقوع فریب را شناسایی کنند. اگر پرنده تنها بر روی یک هشدار تکراری تاکید می‌کرد، احتمال داشت که قربانیان به مرور زمان یاد بگیرند که به آن واکنش ندهند.
این نوع رفتار به طرز جالبی به افسانه‌ی چوپان دروغگو شباهت دارد؛ با این تفاوت که پرنده با تغییر هشدار، شانس موفقیت خود را در فریبکاری حفظ می‌کند.
میرکت‌ها تنها نداشته‌های بوجانگای دم‌چنگالی نیستند. لیکوی ابلق و جولای اجتماعی که به‌طور گروهی در زمین به دنبال غذا هستند، نیز چه بسا با شنیدن صداهای ساختگی این پرنده فرار کرده و غذاهای خود را از دست می‌دهند.
با وجود رفتار پیچیده‌ی بوجانگای دم‌چنگالی، دانشمندان هنوز قادر به تأیید این مطلب نیستند که آیا این پرندگان به‌طور آگاهانه دروغ می‌گویند یا خیر.
برای اینکه بتوانیم دروغگویی را به عنوان یک رفتار عمدی شناسایی کنیم، باید اثبات شود که جانور از نادرستی پیامی که منتقل می‌کند آگاه بوده و قصد تغییر باور یا رفتار موجود دیگری را دارد. درک این نوع از آگاهی در شناسایی رفتار جانوران کار دشواری است؛ زیرا محققان نمی‌توانند به افکار و انگیزه‌های آنها به‌طور مستقیم دسترسی یابند.
اوهانلون بیان می‌کند که یکی از اصول بنیادین در رفتارشناسی جانوران، احتراز از «انسان‌انگاری» است؛ یعنی بدون وجود شواهد کافی نباید احساسات و انگیزه‌های انسانی را به موجودات دیگر نسبت داد. به عنوان مثال، ممکن است بوجانگای دم‌چنگالی تنها با آگاهی از اینکه تولید صدای خاص موجب فرار جانوران و دسترسی ساده‌تر به غذا می‌شود، این رفتار را فراگرفته باشد. چنین رفتاری می‌تواند هم پیچیده و هم انعطاف‌پذیر باشد، بدون اینکه نیاز به درک مفهومی از دروغ داشته باشد.
از سویی دیگر، امکان تغییر مداوم هشدارها در پاسخ به واکنش قربانیان، این فرضیه را مطرح می‌کند که فریبکاری در برخی حیوانات ممکن است از یک رفتار غریزی ساده فراتر باشد.
اوهانلون خاطرنشان می‌کند که جانورانی که در جوامع اجتماعی زندگی می‌کنند، گزینه‌های مناسبی برای بررسی فریبکاری هدفمند به حساب می‌آیند؛ زیرا تعامل مداوم میان اعضای گروه می‌تواند فرصت‌هایی برای دستکاری رفتار دیگران به وجود آورد.
با وجود شواهد قابل تأمل رفتارهای فریبکارانه، هنوز مشخص نشده که آیا پرندگان همانند انسان‌ها قصد دروغ‌گفتن دارند یا این رفتارها صرفاً نتیجه‌ی آموختن مهارت‌هایی است که برایشان مفید واقع می‌شود
پژوهشگران هنوز به این درک نرسیده‌اند که آیا رفتارهای مشابهی در ارتباطات صوتی میان نهنگ‌ها و دلفین‌ها، پیام‌های شیمیایی مورچه‌ها و موریانه‌ها یا صداهای سگ‌های وحشی وجود دارد یا خیر.
به نقل از اوهانلون، احتیاط علمی محققان در پذیرش دروغگویی در عالم حیوانات تا حدی ناشی از روش‌های علمی است. پژوهشگران باید به بررسی توضیحات مختلف پرداخته و نمی‌توانند تنها به دلیل شباهت یک رفتار به دروغگویی انسان‌ها، نتیجه‌گیری کنند که انگیزه‌ای مشابه در پس آن نهفته است.
رفتار بوجانگای دم‌چنگالی نشان‌دهنده این واقعیت است که برخی جانوران قادر به تغییر رفتار دیگر موجودات از طریق استفاده از پیام‌های گمراه‌کننده‌اند. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا این پرندگان در تولید هشدارهای ساختگی از مفهوم دروغ به‌عنوان یک مسئله آگاه هستند یا صرفاً از روشی کارآمد در کسب غذا استفاده می‌کنند.
یافتن پاسخ به این سوال می‌تواند چشم‌انداز دانشمندان را در زمینه‌ی فهم هوش جانوری، اختصاصیات اجتماعی و توانمندی‌های شناختی گونه‌های مختلف گسترش دهد.
“`
