هوش مصنوعی در فضا؛ ربات کاوشگر فلیپ، مدل‌های زبانی بزرگ را به سطح ماه هدایت می‌کند
ماه‌نورد فلیپ از شرکت خصوصی استرولب قرار است در اوایل نوامبر ۲۰۲۶ (اواسط آبان) به سمت ماه پرتاب شود و برای نخستین بار فرصت اجرای مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) را بر روی این قمر فراهم آورد. این کاوشگر با بهره‌گیری از یک کامپیوتر قدرتمند تولید HPE توانایی تحلیل داده‌ها و ارائه کمک‌های خودمختار در تصمیم‌گیری را خواهد داشت که به‌طور قابل توجهی بر آینده اکتشافات فضایی اثرگذار است.
فلیپ، با وزن بالغ بر ۴۸۰ کیلوگرم، از مخفف عبارت «سکوی نوآوری قمری فلکس» برمی‌آید و اولین نمونه از مجموعه وسایل نقلیه‌ای است که ناسا به استرولب برای ساخت آن‌ها دستور داده است. این مجموعه شامل ماه‌نوردهایی خواهد بود که در آینده برای جابه‌جایی فضانوردان برنامه آرتمیس بر روی سطح ماه به‌کار خواهند رفت.
فلیپ به چرخ‌هایی با قابلیت تغییر شکل مجهز است تا بتواند به‌راحتی در زمین‌های ناهموار حرکت کند و برای تحمل شب‌های بسیار سرد ماه، که حداقل ۱۵۰ ساعت به طول می‌انجامد، طراحی شده است. این کاوشگر به‌همراه ۲۰ محموله علمی شامل سامانه لیدار برای نقشه‌برداری سه‌بعدی و حسگر ویژه اندازه‌گیری غلظت ایزوتوپ هلیوم-۳ در خاک ماه، به فضا پرتاب خواهد شد.
هوش مصنوعی چگونه به اکتشافات فضایی کمک می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین اهداف مأموریت فلیپ، ارزیابی مدل‌های زبانی بزرگ در محیط دشوار ماه است. این مدل‌ها با تحلیل داده‌های دوربین‌ها و سامانه لیدار موجود در ماه‌نورد، به ناوبری ایمن در سطح ماه کمک خواهند کرد. همچنین، آن‌ها می‌توانند اطلاعات گردآوری‌شده را به‌طور خلاصه ارائه دهند و نکات کلیدی را استخراج کنند تا نیاز به ارسال حجم وسیعی از داده‌ها به زمین کاهش یابد.
اجرای هوش مصنوعی روی خود کاوشگر می‌تواند وابستگی مأموریت‌های فضایی به مراکز کنترل زمینی را کاهش دهد
نصب هوش مصنوعی بر روی خود کاوشگر نه تنها می‌تواند وابستگی مأموریت‌های فضایی به کنترل‌کننده‌های زمین را تقلیل دهد، بلکه با توجه به تأخیر زمانی در ارتباطات با فضاپیماهای دور، مانند ۲۰ دقیقه‌ای که برای تبادل پیام با مریخ وجود دارد، به‌خصوص در ماموریت‌های ماه، این امر می‌تواند تصمیم‌گیری فوری را دشوار سازد.
مارک فرناندز، دانشمند ارشد HPE، خاطرنشان می‌کند که پیش‌تر، دو ماه‌نورد شوروی به‌دلیل اشتباهات انسانی ناشی از تأخیرهای ارتباطی از دست رفتند. با استفاده از هوش مصنوعی، می‌توان با تحلیل داده‌ها و اتخاذ تصمیمات مستقل، احتمال بروز این‌گونه مشکلات را به حداقل رساند.
کامپیوتری قدرتمند برای محیطی خشن
مریخ‌نوردهای کیوراسیتی و پرسویرنس ناسا سال‌هاست که با استفاده از مسیرهای ازپیش‌برنامه‌ریزی شده، به‌صورت نیمه‌خودمختار در سطح مریخ حرکت می‌کنند؛ با این حال، کامپیوترهای به‌کار گرفته‌شده در این کاوشگرها که برای مقابله با شرایط دشوار فضایی و محیط‌های سخت طراحی شده‌اند، از نظر قدرت پردازش در سطح محدودی قرار دارند و می‌توان آن‌ها را با لپ‌تاپ‌های اواخر دهه ۱۹۹۰ مقایسه کرد.
در مقابل، کامپیوتر اسپیس‌بورن-۴ که در ماه‌نورد فلیپ نصب شده است، از یک پردازنده مرکزی ۶۴ بیتی و پردازنده گرافیکی قوی بهره می‌برد که این امکان را می‌دهد تا همزمان چندین وظیفه محاسباتی را انجام دهد.
شرکت HPE قبلا سه کامپیوتر از مجموعه اسپیس‌بورن را به آزمایش در ایستگاه فضایی بین‌المللی ارسال کرده است. کامپیوترهای اسپیس‌بورن-۲ و اسپیس‌بورن-۳ نیز تا سال ۲۰۲۵، در چارچوب طرح «اسپیس لاما»، مدل زبانی لاما ۳٫۲ از شرکت متا را به اجرا درآورده و در این راستا به فضانوردان در انجام سریع‌تر وظایف پژوهشی یاری رسانده‌اند.
برای بهبود دوام کامپیوتر در فضای خارج از جو، HPE به‌جای طراحی سخت‌افزاری کاملاً جدید، از نرم‌افزاری استفاده کرده که قادر به شناسایی اختلالات ناشی از برخورد ذرات باردار کیهانی است. این نرم‌افزار در زمان افزایش تابش می‌تواند توان و سرعت کامپیوتر را کاهش دهد تا خطر آسیب دیدن قطعات الکترونیکی را کمتر کند. کامپیوترهای تست‌شده در ایستگاه فضایی نیز برخلاف پیش‌بینی‌ها، بیش از دو سال به‌خوبی فعالیت کرده‌اند.
آزمونی دشوارتر از ایستگاه فضایی
عملیات در سطح ماه به مراتب دشوارتر از فعالیت در ایستگاه فضایی بین‌المللی خواهد بود. در حالی که دمای داخلی ایستگاه حدود ۲۰ درجه سانتی‌گراد تثبیت شده باقی می‌ماند، فلیپ در نزدیکی قطب جنوبی ماه فرود خواهد آمد؛ جایی که دما احتمالاً بین ۸۰ درجه سانتی‌گراد در مناطق آفتابی و منفی ۲۰۰ درجه سانتی‌گراد در مناطق سایه‌دار نوسان خواهد داشت. قرار است این کاوشگر به جستجوی یخ‌آب در نواحی تاریک بپردازد. شدت تابش پرتوهای کیهانی در سطح ماه نیز تقریباً سه برابر بیشتر ازان چه در داخل ایستگاه فضایی تجربه می‌شود، است.
با این حال، HPE امیدوار است کامپیوتر اسپیس‌بورن-۴ در طول مأموریت ۱۰ روزه‌ی فلیپ با کارایی مطلوب خود را حفظ کند. این کامپیوتر از ساختار محافظت‌شده‌ای برخوردار است و گرمای اضافی خود را از طریق رادیاتورهای موجود در ماه‌نورد دفع خواهد کرد.
روسر آلمِنار، پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی و حقوق فضایی در دانشگاه والنسیا، بر این باور است که مدل‌های زبانی بزرگ ظرفیت عظیمی برای مأموریت‌های آینده به سمت مریخ و فراتر آن دارند؛ زیرا در چنین مأموریت‌هایی، تأخیرهای ارتبطی، وابستگی به کمک فوری از زمین را دشوار می‌سازد.
با این حال، آلمنار هشدار می‌دهد که این فناوری همچنان در مراحل ابتدایی قرار دارد و مدل‌های زبانی ممکن است اطلاعات ارائه شده را به‌صورت نادرست یا گمراه‌کننده شکل دهند. در فضایی به این پیچیدگی، حتی کوچک‌ترین خطا می‌تواند عواقب جدی به‌دنبال داشته باشد.
