پمپ خون پنهان: جویدن چگونه به تقویت مغز کمک می‌کند؟

یکی از راه‌های مؤثر برای آهسته‌تر غذا خوردن، انتخاب غذاهای با بافت بیشتر است. بسیاری از مطالعات توصیه می‌کنند به‌جای غذاهای مایع، از غذاهای جامد استفاده شود (برای مثال خوردن پرتقال به‌جای آب پرتقال)، و همچنین به‌جای غذاهای با ویسکوزیته پایین، سراغ خوراکی‌های غلیظ‌تر برویم (مانند جو دوسر و دانه‌های کتان به‌جای برنج سفید یا پاستا).

کومار می‌گوید: «بافت غذا می‌تواند بر میزان احساس سیری تأثیر بگذارد و در نتیجه به افرادی که با چاقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، کمک کند با کاهش میزان غذای مصرفی، وزن خود را کاهش دهند.»

فراتر از تغذیه و هضم، پژوهشگران کم‌کم متوجه شده‌اند که جویدن می‌تواند روی جنبه‌های دیگری از سلامت هم اثر بگذارد. شواهد اولیه نشان می‌دهد این فرایند شاید با حافظه و تمرکز مرتبط باشد و به حفظ توانایی‌های ذهنی در دوران سالمندی کمک کند. کومار می‌گوید: «امروزه علاقه رو‌به‌رشدی به مفهوم محور دندان–مغز وجود دارد که پیشنهاد می‌کند جویدن مستقیماً با سلامت مغز در ارتباط است.» برای مثال، از دست دادن دندان‌ها نیز با افزایش خطر ابتلا به بیماری آلزایمر و زوال عقل مرتبط دانسته شده است.

حافظه هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد. در بررسی روی بیش از ۲۸٬۵۰۰ فرد بالای ۵۰ سال در ۱۴ کشور اروپایی، مشخص شد افرادی که توانایی جویدن خوبی داشتند یا از دندان مصنوعی استفاده نمی‌کردند، در آزمون‌های شناختی عملکرد بهتری داشتند. این افراد در مقایسه با کسانی که مشکل جویدن داشتند، توانایی بهتری در یادآوری کلمات، روانی گفتار و مهارت‌های عددی نشان دادند.

در مطالعه‌ای دیگر روی ۲۷۳ فرد سالم ۵۵ تا ۸۰ ساله نیز دیده شد کسانی که تعداد بیشتری از دندان‌های طبیعی خود را حفظ کرده بودند، حافظه معنایی (مرتبط با دانش و اطلاعات عمومی) و حافظه بلندمدت بهتری داشتند.

اما چرا توانایی جویدن باید با حافظه ارتباط داشته باشد؟ برخی پژوهشگران به مدارهای عصبی متعددی اشاره می‌کنند که میان دستگاه جویدن و هیپوکامپ وجود دارد؛ ناحیه‌ای از مغز که مسئول یادگیری فضایی و شکل‌گیری خاطرات جدید است و از نخستین بخش‌هایی است که در بیماری آلزایمر آسیب می‌بیند.

گروهی دیگر نیز معتقدند جویدن، به‌ویژه مواد نسبتاً سفت، می‌تواند جریان خون به مغز را افزایش دهد؛ همان‌طور که پژوهشگران ژاپنی در آزمایش‌هایی با جویدن آدامس نشان داده‌اند. ترولسون می‌گوید: «این نظریه وجود دارد که جویدن مانند پمپ عمل می‌کند و خون را به سمت مغز پمپاژ می‌کند.» به گفته او، این فرایند به تیز و فعال ماندن مغز کمک می‌کند.

برای بررسی این‌ موضوع که آیا ضعف در توانایی جویدن واقعاً می‌تواند باعث افت شناختی شود و آیا امکان بهبود آن وجود دارد یا نه، تیم ترولسون درحال انجام آزمایشی است که در آن دندان‌های از دست‌رفته بیماران با ایمپلنت جایگزین می‌شود و سپس عملکرد مغزی آن‌ها پیش از درمان و تا یک سال بعد از آن بررسی می‌شود. همچنین از تصویربرداری MRI برای بررسی این موضوع استفاده خواهد شد که آیا ضایعات ماده سفید مغز که نشانگر سلامت ضعیف عروق مغزی هستند، پس از درمان کاهش پیدا می‌کنند یا نه.

ترولسون که تاکنون بیش از ۸۰ بیمار را برای این آزمایش جذب کرده است، می‌گوید: «آیا واقعاً جالب نخواهد بود اگر بتوان با بهبود شرایط دندان‌ها، عملکرد مغز را هم بهبود داد؟»

در برخی موارد، مشخص شده است که جویدن می‌تواند تمرکز را در جمعیت عمومی نیز بهبود ببخشد. فراتحلیلی شامل ۲۱ مطالعه نشان داد افرادی که آدامس می‌جویدند، در مقایسه با کسانی که نمی‌جویدند، در برخی وظایف شناختی دشوار، بهبود خفیف اما از نظر آماری معناداری در سطح توجه داشتند. (این پژوهش توسط شرکت تولیدکننده آدامس مارس ریکلی تأمین مالی شده بود، بنابراین احتمال وجود تعارض منافع در نتایج آن مطرح می‌شود.)

در مطالعه‌ای دیگر و مستقل که روی ۸۰ شرکت‌کننده انجام شد، مشخص شد جویدن باعث افزایش حدود ۱۰ درصدی سطح هوشیاری در طول مجموعه‌ای از وظایف شناختی می‌شود. همچنین افرادی که آدامس می‌جویدند، در یک آزمون هوش عملکرد بهتری از خود نشان دادند.

دانشمندان هنوز دقیقاً نمی‌دانند جویدن چگونه موجب افزایش توجه و هوشیاری می‌شود، اما به گفته ترولسون، ارتباط میان جویدن و افزایش توجه نسبتاً قوی است. البته نکته مهمی وجود دارد: «این اثر احتمالاً بیش از ۱۵ تا ۲۰ دقیقه دوام ندارد»، هرچند دلیل آن هنوز مشخص نیست.

در آزمایش دیگری روی بزرگسالان جوان که از آن‌ها خواسته شده بود هم‌زمان چهار وظیفه رایانه‌ای را انجام دهند، افرادی که آدامس می‌جویدند حدود ۲۰ درصد هوشیاری بیشتری نشان دادند. جالب این‌که این افزایش هوشیاری با کاهش اضطراب، استرس و همچنین کاهش سطح کورتیزول بزاقی (یکی از شاخص‌های رایج استرس) همراه بود.

در خارج از محیط آزمایشگاهی نیز جویدن می‌تواند به کاهش استرس کمک کند. در مطالعه‌ای که پژوهشگران ترکیه روی ۱۰۰ دانشجوی پرستاری درحال آمادگی برای امتحانات میان‌ترم انجام دادند، مشخص شد دانشجویانی که حداقل روزی ۳۰ دقیقه آدامس می‌جویدند، سطح پایین‌تری از استرس، اضطراب و افسردگی داشتند. این نتیجه مستقل از این بود که آن‌ها جویدن آدامس را ۱۵ روز یا فقط ۲ روز پیش از امتحان آغاز کرده بودند.

در دو گروه جداگانه از زنان که تحت عمل جراحی زنان و زایمان انتخابی (غیراورژانسی) در کره قرار داشتند، جویدن آدامس به کاهش اضطراب پیش از عمل کمک کرد. این اثر آرام‌بخش همچنین در ۷۳ کودک ترکیه‌ای که در حال دریافت سرم وریدی (کاتتر داخل‌وریدی) بودند نیز مشاهده شد.

به گفته جیانشِه چن، پژوهشگر پردازش دهانی در آژانس علوم، فناوری و تحقیقات سنگاپور، جویدن به نظر می‌رسد یک واکنش طبیعی در شرایط استرس‌زا باشد. او می‌گوید: «وقتی برخی افراد دچار استرس می‌شوند، شروع به جویدن ناخودآگاه می‌کنند.»

دندان‌قروچه که از همان عضلات فکِ مورد استفاده در جویدن بهره می‌گیرد و حدود یک نفر از هر ۱۰ بزرگسال را درگیر می‌کند، معمولاً با استرس و اضطراب ایجاد یا تشدید می‌شود.

اما داده‌های علمی در این زمینه چندان قطعی نیستند. چن برای مثال می‌گوید شواهدی که جویدن را به آرامش ذهنی مرتبط می‌کند پراکنده است و هنوز مطالعات نظام‌مند کافی وجود ندارد که بتوانند یک ارتباط قوی و قطعی را تأیید کنند.

در مطالعه دیگری که توسط همان پژوهشگر کره‌ای انجام شده بود، مشخص شد جویدن آدامس تأثیر چندانی در کاهش اضطراب زنانی که برای سزارین انتخابی به اتاق عمل منتقل می‌شدند، نداشت. همچنین این کار نتوانست سطح استرس افرادی را که درحال حل یک معمای غیرقابل‌حل بودند، به‌طور معناداری کاهش دهد.

بااین‌حال، این موضوع تقریباً قطعی است: غذا خوردن معمولاً خلق‌وخو را بهبود می‌دهد. جویدن، که بخش مهمی از این فرایند است، باعث آزاد شدن طعم‌ها در غذا می‌شود و همراه با بافت و عطر آن، تجربه غذا خوردن را بسیار غنی‌تر و لذت‌بخش‌تر می‌کند. بنابراین بر اساس این منطق، بهتر جویدن غذا می‌تواند حتی به سلامت روان هم کمک کند. با این حال، به‌جای انتخاب آدامس‌های شیرین، شاید بهتر باشد پیش از موقعیت‌های استرس‌زا، یک میان‌وعده سالم و با بافت مناسب بجوید.

البته در جویدن نباید زیاده‌روی کرد. برخلاف فلچر، بیشتر متخصصان باور دارند که عدد مشخص و «جادویی» برای تعداد دفعات جویدن وجود ندارد. آندریس فان در بیلت می‌گوید: «به‌طور طبیعی بجوید تا زمانی که احساس کنید غذا آماده بلعیدن است؛ این مقدار برای هر فرد متفاوت خواهد بود. مهم‌تر این است که از غذای خود لذت ببرید.»