چرا هنگام بروز تب، احساس سرما می‌کنیم؟ رمز و راز شگفت‌انگیز در تعامل بین مغز و دمای بدن

هنگامی که دما یا تب بالا می‌رود، بدن ما دچار تغییراتی می‌شود. اما در مواردی ممکن است احساس سردی کنیم و با وجود چند پتوی گرم، همچنان در حال لرزیدن باشیم. راز این تضاد شگفت‌انگیز در درون مغز نهفته است.

تصور کنید مبتلا به بیماری شده‌اید. دماسنج حاکی از ۳۹ درجه سانتی‌گراد است، پیشانی شما گرم است و اطرافیانتان می‌گویند دچار تب شده‌اید. اما در عین حال، احساس سرما می‌کنید و انگار زیر چندین پتوی ضخیم در یک اتاق سرد نشسته‌اید. دستان و پاهایتان به شدت یخ است و تنها چیزی که به آن نیاز دارید، یک پتوی گرم است.

چند ساعت بعد، ممکن است همه چیز معکوس شود. همان بدنی که در ابتدای عفونت از سرما می‌لرزید، اکنون به قدری گرم شده که عرق از پیشانی شما سرازیر می‌شود و تمایل دارید به سرعت پتوی خود را کنار بزنید.

چرا بدن در چنین فاصله‌ای زمانی دچار چنین احساسات متضادی می‌شود؟ آیا مغز در تشخیص دمای بدن دچار اشتباه می‌شود یا این تغییرات، بخشی از یک فرایند طبیعی و منطقی هستند؟

پاسخ به این سؤال به یکی از فوق‌العاده‌ترین خصوصیات بدن انسان برمی‌گردد که تنظیم هوشمند دمای بدن از سوی مغز است.

در عمق مغز، بخشی کوچک به نام «هیپوتالاموس» وجود دارد که در کنترل دمای بدن نقش حیاتی دارد. این ناحیه نه‌تنها دما را تنظیم می‌کند، بلکه در مدیریت حس گرسنگی، تشنگی، خواب و دیگر فرایندهای مهم نیز تأثیر بسزایی دارد.

عملکرد هیپوتالاموس را می‌توان به ترموستات یک سامانه گرمایشی تشبیه کرد.

به‌عنوان مثال، اگر شما ترموستات خانه را بر روی ۲۲ درجه سانتی‌گراد تنظیم کرده باشید، وقتی دما پایین‌تر از این مقدار بیفتد، سامانه گرمایشی به‌طور خودکار روشن می‌شود تا دما به حد تعیین‌شده بازگردد. اگر هوا خیلی گرم شود، سامانه گرمایش خاموش می‌شود و ممکن است سیستم خنک‌کننده فعال شود.

بدن انسان نیز از رویکرد مشابهی استفاده می‌کند، هرچند با پیچیدگی‌های خیلی بیشتری.

دمای طبیعی بدن عموماً نزدیک به ۳۷ درجه سانتی‌گراد به حساب می‌آید، اما این عدد برای همه افراد و در ساعات مختلف شبانه‌روز یکسان نیست. دمای بدن ممکن است در صبح‌ها کمی کمتر و در عصر بالاتر باشد. همچنین فعالیت جسمانی، وضعیت هورمونی و محل اندازه‌گیری دما می‌توانند بر عدد دماسنج تأثیر بگذارند.

طبق توضیحات مرجع پزشکی مرک درباره مکانیزم تب و تنظیم دما، هیپوتالاموس به حفظ تعادل میان تولید حرارت و اتلاف آن یاری می‌دهد. در زمان تب، مغز نقطه تنظیم دما را افزایش می‌دهد.

تب معمولاً به‌دنبال عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی اتفاق می‌افتد، اما برخی بیماری‌های التهابی، اختلالات خودایمنی، داروها و حتی برخی واکسن‌ها نیز می‌توانند موجب بالا رفتن دمای بدن شوند.

هنگامی که سیستم ایمنی بدن عامل عفونت را شناسایی کند، سلول‌های ایمنی بدن مجموعه‌ای از مواد شیمیایی را که به‌عنوان پیام‌رسان شناخته می‌شوند، آزاد می‌کنند.

برخی از این مواد شیمیایی، نظیر اینترلوکین ۱، اینترلوکین ۶ و فاکتور نکروز تومور، در ایجاد تب نقش ایفا می‌کنند و به گروهی از پروتئین‌های پیام‌رسان موسوم به «سیتوکین‌ها» تعلق دارند.

سیتوکین‌ها بر شبکه‌های عصبی تنظیم‌کننده دما تأثیر می‌گذارند و می‌توانند تولید ماده‌ای به نام پروستاگلاندین E2 (PGE2) را تحریک کنند.

طبق توضیحات موجود در تحقیق علمی پیرامون فیزیولوژی تب از مرکز ملی اطلاعات بیوتکنولوژی آمریکا، پروستاگلاندین E2 یکی از عوامل اصلی ایجاد تب تلقی می‌شود. این ماده بر گیرنده‌های خاص موجود در مدارهای عصبی تنظیم دما تأثیر می‌گذارد و موجب افزایش نقطه تنظیم دمای بدن می‌شود.

به‌عبارتی ساده‌تر، سیستم ایمنی به مغز هشدار می‌دهد که شرایط بدن تغییر کرده و درنتیجه مغز دمای مورد نظر را بالا می‌برد.

به‌عنوان مثال، اگر دمای بدن عادی شما ۳۷ درجه باشد، اما در صورت ابتلا به عفونت، نقطه تنظیم دما به ۳۹ درجه افزایش یابد، در اینجا لرز ناخوشایند آغاز می‌شود.

موضوع کلیدی این است که مغز تنها به دمای فعلی بدن توجه ندارد؛ بلکه آن را با دمای هدف مقایسه می‌کند. زمانی که نقطه تنظیم در هیپوتالاموس از ۳۷ به ۳۹ درجه تغییر می‌کند، ممکن است دمای واقعی بدن هنوز در حدود ۳۷ درجه باقی بماند. در چنین حالتی، بدن دو درجه از دمای هدف جدید سردتر است.

این روند موجب می‌شود فرد احساس سرما کرده و برای گرم شدن به پتویی اضافی یا لباس بیشتری پناه ببرد.

پزشکان بیمارستان کلینیک بارسلونا توضیح می‌دهند که در ابتدای تب، نقطه تنظیم دما در هیپوتالاموس بالا می‌رود، در حالی که دمای واقعی بدن هنوز به این سطح جدید نرسیده است. این تفاوت سبب ایجاد احساس سرما و تحریک لرز می‌شود.

بدن در این شرایط دو واکنش مهم را به‌طور همزمان انجام می‌دهد.

یکی از نخستین واکنش‌های بدن، تنگ‌شدن رگ‌های خونی نزدیک سطح پوست به‌نام «انقباض عروقی» (Vasoconstriction) است.

در شرایط عادی، بخشی از گرمای بدن از طریق جریان خون در نزدیکی سطح پوست به محیط اطراف منتقل می‌شود. اما هنگامی که مغز قصد دارد دمای بدن را افزایش دهد، جریان خون در رگ‌های سطحی کاهش می‌یابد.

به این ترتیب، گرمای کمتری از سطح پوست خارج شده و بخش بیشتری در نواحی مرکزی بدن باقی می‌ماند. به همین دلیل، دست‌ها و پاها ممکن است هنگام تب سردتر شده و رنگ پوست به حالت رنگ‌پریده درآید؛ حتی اگر دمای مرکزی بدن در حال افزایش باشد.

واکنش دومی که بدن نشان می‌دهد، لرز ناخوشایندی است که بسیاری از ما آن را در زمان بیماری تجربه کرده‌ایم.

لرز اضافه ناشی از انقباض و انبساط سریع و غیرارادی عضلات است. این فعالیت عضلانی انرژی مصرف کرده و بخشی از این انرژی به گرما تبدیل می‌شود. در واقع، بدن از عضلات خود مانند بخاری‌های کوچک استفاده می‌کند تا حرارت تولید کند. هرچه نیاز بدن به افزایش دما بیشتر باشد، احتمال لرز نیز شدیدتر خواهد بود.

پژوهشی علمی نشان داده است که انقباض عروقی و لرز عضلانی، دو روش اصلی برای حفظ و افزایش حرارت پس از بالارفتن نقطه تنظیم دما هستند. این واکنش‌ها تا زمانی که دمای بدن به نقطه تنظیم جدید نزدیک شود، ادامه خواهند یافت و در این دوره احساس سردی و لرز کاهش خواهد یافت.

بنابراین، لرز هنگام تب لزوماً به معنای کاهش دمای واقعی بدن نیست؛ بلکه غالباً نشان‌دهنده تلاش بدن برای افزایش دما به سطحی است که مغز تعیین کرده است.

اگر لرز بخشی از فرایند افزایش دمای بدن است، تعریق نقش اساسی در مرحله کاهش تب بازی می‌کند. با کاهش واکنش‌های التهابی یا تأثیر داروهای تب‌بر، تولید و اثر پیام‌رسان‌هایی که موجب افزایش دما شده بودند، کاهش می‌یابد. بنابراین، هیپوتالاموس می‌تواند دمای هدف را به حالت طبیعی برگرداند.

فرض کنید دمای بدن شما در آن لحظه ۳۹ درجه است، اما مغز اکنون دمای هدف را برقراری به ۳۷ درجه مجدداً تنظیم کرده است. در اینجا وضعیت به حالت معکوس تغییر می‌کند: بدن به اندازه کافی گرم است و مغز برای پایین آوردن دما، سازوکارهای دفع گرما را فعال می‌کند.

رگ‌های خونی سطح پوست گشاد می‌شوند به‌طوری که خون بیشتری در سطح بدن جریان پیدا کند و گرما به‌راحتی به محیط منتقل شود. به‌دنبال آن، غدد عرق نیز فعال می‌شوند. وقتی عرق از سطح پوست تبخیر می‌شود، انرژی لازم جهت تبخیر گرما را مصرف کرده و به خنک شدن بدن کمک می‌کند.

این فرایند که در پزشکی با عنوان «فروکش‌کردن تب» معرفی می‌شود، در منابع فیزیولوژی تب و تنظیم دما نیز بررسی شده است. به همین دلیل، ممکن است بعد از چند ساعت تب و لرز، ناگهان احساس گرما کنید و لباس‌هایتان به‌خاطر تعریق خیس شود. البته تمام تب‌ها الزماً به این الگو پیروی نمی‌کنند و تعریق شدید نیز همواره مشاهده نمی‌شود.

به‌طور کلی، لرز معمولاً با مرحله افزایش دمای هدف و تعریق با مرحله کاهش آن ارتباط دارد.

شاید ما تصور کنیم که تب صرفاً یک عارضه آزاردهنده در بیماری است، اما شواهد علمی حاکی از آن است که افزایش دمای بدن تنظیم‌شده می‌تواند بخشی از پاسخ دفاعی سیستم ایمنی باشد.

برخی از عوامل بیماری‌زا در دماهای بالا، شرایط نامساعدتری برای رشد و تکثیر دارند. افزون بر این، افزایش دما در محدوده تب می‌تواند بر فعالیت برخی از سلول‌های ایمنی و واکنش‌های دفاعی بدن تأثیرگذار باشد.

به‌طور مثال، تحقیقات نشان می‌دهند تب با تغییر فعالیت سلول‌های دفاعی و تقویت برخی مسیرهای ایمنی، به مقابله با عفونت کمک می‌کند.

مرور موجود در منابع پزشکی مرک هم به نقش بالقوه افزایش دما در محدود کردن رشد میکروارگانیسم‌ها و تقویت واکنش‌های ایمنی اشاره دارد.

با این حال، نمی‌توان اینگونه برداشت کرد که تب همواره مفید است یا اینکه هرچه دمای بدن بیشتر شود، مؤثرتر در مبارزه با بیماری خواهد بود.

تأثیر تب بستگی به نوع عفونت، وضعیت سلامت فرد، شدت بیماری و عوامل مختلفی دارد. تب‌های بالا می‌توانند نیاز بدن به آب و انرژی را افزایش دهند و برای برخی افراد، به‌ویژه افرادی که دارای بیماری‌های زمینه‌ای هستند، عوارض بیشتری ایجاد کنند.

به این ترتیب، تب یک جزء از واکنش طبیعی بدن است، ولی این به معنای ایمنی بودن همه تب‌ها نیست.

یکی از نکات حیاتی در شناسایی تب، تمایز آن از افزایش دمای بدن به‌دلیل گرمای محیط است. در تب معمول، مرکز تنظیم دمای مغز، نقطه هدف را بالا می‌برد. بدن نیز برای رسیدن به دماهای بالاتر، تولید گرما را افزایش می‌دهد یا دفع آن را محدود می‌کند.

اما در هنگام افزایش غیرطبیعی دمای بدن یا «هایپرترمی»، دمای واقعی بدن بدون افزایش هم‌زمان نقطه تنظیم بالا می‌رود. به‌عنوان مثال، در موارد حاد گرمازدگی، بدن ممکن است به‌طور مؤثر گرمای اضافی را دفع نکند.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) در راهنمای خود درباره بیماری‌های ناشی از گرما تأکید کرده است که گرمازدگی حاد زمانی رخ می‌دهد که بدن توانایی کنترل دما را از دست می‌دهد. در این حالت، دمای بدن ممکن است به شدت و به سرعت به سطح خطرناک برسد و فرد نیازمند درمان فوری می‌شود.

این تمایز بسیار مهم است، زیرا گرمازدگی شدید می‌تواند به‌سرعت منجر به آسیب به اعضای بدن و تبدیل شدن به یک وضعیت اضطراری شود.

داروهای متداول بری کاهش تب نیز جایگزین مناسب بخشی از درمان اورژانسی گرمازدگی نیستند.

به بیان دیگر، هر افزایش دما به‌معنای تب نیست و علت افزایش دما در انتخاب نوع درمان نقش کلیدی ایفا می‌کند.

تب خفیف در بسیاری از افراد سالم، به‌خصوص هنگام ابتلا به عفونت‌های رایج، معمولاً نیازی به درمان دارویی فوری ندارد.

هدف اصلی مراقبت، بهبود وضعیت بیمار و توجه به علت اساس تب است؛ نه اینکه دماسنج همواره عدد ۳۷ را نشان دهد.

طبق توصیه‌های درمانی کلینیک مایو درباره کنترل تب، اگر تب خفیف باشد و احساس ناراحتی جدی ایجاد نکند، ممکن است نیازی به مصرف دارو برای کاهش آن نباشد.

با این وجود، اگر تب سبب ناراحتی جدی، درد یا اختلال در استراحت شود، پزشک ممکن است استفاده از داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن را توصیه کند. این داروها با کاهش فعالیت مسیرهای مرتبط با تولید پروستاگلاندین‌ها، به پایین آوردن نقطه تنظیم دما کمک می‌کنند. بنابراین، بدن می‌تواند آسان‌تر گرما را از دست دهد و دمایش کاهش یابد.

البته مصرف داروهای تب‌بر به معنای برطرف‌شدن عفونت یا علت اصلی بیماری نیست. برای مراقبت از فرد مبتلا به تب، استراحت، تأمین مایعات کافی، استفاده از لباس سبک و حفظ دما در محیط نیز مهم است.

اگرچه در زمان لرز ممکن است پتوی نازک احساس راحتی به ارمغان بیاورد، اما پوشاندن بیمار با چند لایه لباس و پتوی ضخیم می‌تواند از دفع گرما جلوگیری کند.

استفاده از آب یخ یا الکل بر روی پوست نیز روشی مناسب برای کاهش تب معمولی نیست. سرمای شدید ممکن است لرز را تشدید کرده و به افزایش تولید حرارت بینجامد.

وجود مواد تب‌بری در کودکان باید مطابق با سن، وزن و دستور پزشک یا راهنمای دارو مصرف شود. همچنین به هیچ وجه نباید به کودکان آسپرین داد؛ زیرا به‌طور بالقوه با خطر سندرم ری، یک عارضه نادر ولی جدی، در ارتباط است.

سرویس بهداشت ملی بریتانیا (NHS) در راهنمای خود برای مراقبت از کودکان مبتلا به تب نیز بر این نکته تأکید می‌کند که نباید کودک را با لباس‌ها و پتوی بیش‌ازحد پوشاند و مصرف داروهای تب‌بر باید مطابق با محدودیت‌های سنی و توصیه‌های پزشکی باشد.

اکثر تب‌های ناشی از عفونت‌های شایع در عرض چند روز بهبود می‌یابند. اما در برخی موارد، نیاز به مشاوره پزشکی برای بررسی علت تب وجود دارد.

طبق راهنمای کلینیک مایو برای علائم هشداردهنده تب و توصیه‌های NHS، سن بیمار، شدت تب، مدت زمان آن و علائم همراه، همگی در تصمیم‌گیری برای مراجعه به پزشک اهمیت دارند.

• بزرگسالان: دما ۳۹٫۴ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیاز به مشاوره پزشکی دارد. تب مداوم یا وخامت وضعیت عمومی نیز باید ارزیابی شود.
• نوزادان زیر سه ماه: دما ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر باید فوراً تحت مراقبت پزشکی قرار گیرد؛ حتی اگر نوزاد در ظاهر حالت رضایت‌بخشی داشته باشد.
• نوزادان سه تا شش ماه: تب نزدیک به ۳۹ درجه یا بالاتر یا تب همراه با بی‌حالی و نشانه‌های غیرعادی، نیاز به ارزیابی پزشکی فوری دارد.
• کودکان: تب مداوم بیش از سه روز، کم‌آبی، کاهش هوشیاری، بی‌حالی غیرمعمول یا تغییر رفتار کودک از علل مهم درخواست خدمات پزشکی است.
• علائم هشدار در هر سنی: تب همراه با گیجی، دشواری در نفس کشیدن، سفتی گردن، تشنج، کاهش سطح هوشیاری یا انواع نگران‌کننده بثورات باید به صورت فوری تحت مراقبت پزشکی قرار گیرد.

افرادی که دارای سیستم ایمنی ضعیفی هستند یا با بیماری‌های جدی همراهند نیز ممکن است لازم باشد زودتر از دیگران تحت ارزیابی قرار بگیرند.

نکته مهم این است که شدت بیماری همیشه با عدد دما در ارتباط نیست. گاهی اوقات یک بیماری جدی ممکن است با تب خفیف یا بدون تب نیز رخ دهد.

بله، این دو پدیده متفاوت هستند. لرز ناشی از تب و تشنج تب‌دار دو حالت جداگانه محسوب می‌شوند. در لرز، انقباض‌های عضلانی برای تولید گرما به‌طور غیرارادی انجام می‌شود و فرد معمولاً در حالت هوشیاری قرار دارد.

اما تشنج ناشی از تب که معمولاً در کودکان خردسال اتفاق می‌افتد، ممکن است با کاهش سطح هوشیاری، سفتی بدن یا حرکات نامنظم در اندام‌ها همراه باشد.

طبق توضیحات سرویس بهداشت ملی بریتانیا در خصوص تشنج ناشی از تب، این نوع تشنج بیشتر در کودکان بین شش‌ماهه تا شش‌ساله رخ می‌دهد و معمولاً مدت کوتاهی طول می‌کشد.

اکثر تشنج‌های تب‌دار سریعاً سپری می‌شوند و معمولاً هیچ آسیب دائمی ایجاد نمی‌کنند، با این حال، نخستین بار بروز این تشنج در کودکان نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

اگر تشنج بیش از پنج دقیقه به طول بینجامد، کودک با مشکل تنفسی مواجه شود یا پس از اتمام تشنج، هوشیاری خود را بازیابد، لازم است که بلافاصله با اورژانس تماس گرفته شود.

علاوه بر این، لرزهای بسیار شدید، به ویژه اگر با گیجی، تنگی نفس یا احساس ناخوشی قابل‌توجه همراه باشد، باید نادیده انگاشته نشود.

آنچه در زمان تب احساس می‌کنیم، نشان می‌دهد که احساس گرما و سرما فقط به دمای واقعی بدن و محیط مربوط نمی‌شود.

مغز به‌طور مستمر داده‌های دمایی را دریافت می‌کند و آن‌ها را پردازش کرده و بر اساس شرایط بدن، واکنش‌های مختلفی نظیر تعریق، لرز، تغییر جریان خون در پوست و حتی رفتارهایی مانند پوشیدن لباس گرم یا کنار زدن پتو را تنظیم می‌کند.

در واقع، احساس سرما هنگام تب یک خطای ساده در سیستم عصبی نیست؛ بلکه بخشی از پاسخ تنظیمی بدن به تغییر در دمای هدف است.

دفعه بعد که در زمان بیماری باوجود پیشانی داغ، با احساس سرما مواجه شدید، بدانید که چه پروسه‌ای در حال وقوع است: مغز شما دمای هدف را افزایش داده و بدن در تلاش است تا با فعال کردن سیستم‌های گرمازایی، به آن دما برسد.

و هنگامی که تب کاهش می‌یابد و عرق می‌کنید، همان سیستم تنظیم دما به طور برعکس فعالیت می‌کند تا دما به حالت تعادل برسد و این نتیجۀ حرکت رفت و برگشت میان احساس گرما و سرما مثال بارز هماهنگی مغز، عضلات، رگ‌های خونی و سیستم ایمنی برای حفظ تعادل داخلی بدن است.