اختلال زمان سفر تنها مختص انسان‌ها نیست؛ پرندگان نیز در سفرهای طولانی از مسیر خود منحرف می‌شوند

جت‌لگ یا پرواززدگی تنها مختص انسان‌هایی که از طریق هواپیما به مناطق مختلف زمانی سفر می‌کنند، نیست. تحقیقات نوین نشان می‌دهد که برخی از پرندگان نیز در حین پروازهای طولانی و سریع، در ساعت زیستی خود دچار ناهماهنگی می‌شوند و این مشکل می‌تواند آنها را از مسیر واقعی خود منحرف کند.

به گزارش نیوساینتیست، محققان دانشگاه آکسفورد با تحلیل هزاران مسیر پرواز دریافته‌اند که ساعت زیستی یک گونه خاص از پرندگان دریایی ممکن است هنگام عبور از اقیانوس اطلس بیش از یک ساعت از زمان محلی فاصله بگیرد. این ناهماهنگی منجر می‌شود که پرندگان در هنگام مسیریابی با تکیه بر موقعیت خورشید دچار خطا شوند.

پاتریک لوین، یکی از پژوهشگران دانشگاه آکسفورد، عنوان کرده که محققان معمولاً در به‌کارگیری اصطلاح جت‌لگ برای پرندگان با احتیاط عمل می‌کنند؛ چراکه در انسان این واژه بیشتر با عوارضی مانند خستگی و اختلال در خواب همراه است. با این حال، مکانیزمی که باعث می‌شود ساعت زیستی پرندگان از زمان محلی عقب بماند، همان فرایندی است که جت‌لگ را در انسان‌ها به وجود می‌آورد.

به منظور مطالعه این پدیده، پژوهشگران گونه‌ای از پرندگان دریایی به نام کبوتردریایی مانکس (Manx shearwater) را بررسی کردند. این پرندگان کوچک به لحاظ توانایی در پروازهای طولانی معروف هستند و می‌توانند با بهره‌گیری از اختلاف سرعت باد در نزدیکی سطح دریا، مسافت‌های قابل توجهی را با انرژی نسبتاً پایینی طی کنند.

اما این پرندگان چگونه قادرند در وسعت وسیع اقیانوس، مسیر لانه خود را شناسایی کنند؟

بعضی از پرندگان برای مسیریابی خود از میدان مغناطیسی زمین کمک می‌گیرند، اما آزمایش‌های محققان نشان داد که کبوتردریایی‌های مانکس به این ویژگی ظاهراً وابسته نیستند. نصب آهن‌رباهای کوچک بر روی بدن این پرندگان، که به‌منظور مختل کردن مسیریابی مغناطیسی انجام شده بود، هیچ تأثیری بر مسیر پرواز آنها نداشت.

در عوض، یافته‌ها نشان می‌دهند که این پرندگان احتمالاً از یک قطب‌نمای خورشیدی استفاده می‌کنند؛ این مکانیزم موقعیت خورشید را با ساعت زیستی پرنده ترکیب کرده و به آنها امکان می‌دهد تا مسیر حرکت خود را تعیین کنند.

این قطب‌نمای خورشیدی تنها در صورتی به‌درستی عمل می‌کند که پرنده از زمان تقریبی روز آگاهی داشته باشد. به‌عنوان مثال، پرنده‌ای که قصد دارد به سمت شرق پرواز کند، می‌تواند در هنگام طلوع خورشید به سمت آن حرکت کند، اما در حوالی ظهر باید مسیر خود را تقریباً عمود بر جهت خورشید تنظیم کند.

معضل زمانی رخ می‌دهد که پرنده با سرعت زیاد در راستای طول جغرافیایی پرواز کند. اگر پرنده ۱۵ درجه به شرق جابه‌جا شود، زمان خورشیدی محلی تقریباً یک ساعت جلو می‌رود، در حالی که ساعت زیستی او ممکن است همچنان زمان قبلی را نشان دهد. این اختلاف میان دو ساعت، باعث می‌شود پرنده موقعیت خورشید را نادرست تفسیر کرده و در نتیجه کمی از مسیر اصلی منحرف گردد.

محققان به منظور بررسی این نظریه، داده‌های GPS مربوط به نزدیک به چهار هزار سفر کبوتردریایی‌های مانکس را تحلیل کردند. نتایج نشان می‌دهند که پرندگانی که با سرعت بالا به سمت شرق پرواز می‌کنند، زمانی که خشکی از منظرشان محو می‌شود، معمولاً انحرافی به سوی عقربه‌های ساعت را تجربه می‌کنند.

گروه تحقیقاتی همچنین عوامل احتمالی دیگر مانند اثر کوریولیس ناشی از چرخش زمین و تأثیر بادها را مورد بررسی قرار داد. با این حال، مدل مبتنی بر قطب‌نمای خورشیدی بهتر توانست تغییر جهت‌های مشاهده شده را توضیح دهد.

لوین بر این باور است که این نوع اختلاف ناچیز برای پرندگانی که در سفرهای طولانی کارآمد عمل می‌کنند، به احتمال بسیار زیاد اهمیتی ندارد. همین موضوع شاید توضیح دهد که چرا این پرندگان در طول فرایند تکامل، مکانیزم خاصی برای پیشگیری از این ناهماهنگی ایجاد نکرده‌اند.

محققان همچنین گمان دارند که این پدیده مختص پرندگان نیست. برخی از خفاش‌ها، حشرات پرنده و حتی پستانداران ساکن در نواحی قطبی نیز ممکن است ناهماهنگی مشابهی را تجربه کنند.

این تحقیق در ژورنال Science منتشر شده است.