کاهش تولید و درآمد افراد، بزرگترین معضل اقتصادی ایران در مواجهه با بحران به شمار می‌رود / تقویت روابط با کشورهای همسایه یکی از سه راهکار «فوری» به شمار می‌رود
بر اساس گزارش‌های منتشر شده توسط خبرگزاری خبرآنلاین، نگرانی‌ها درباره بروز تنش‌های سیاسی و نظامی باعث شده تا قابلیت اقتصاد ایران در برابر شوک‌های جدید به موضوعی جدی در عرصه اقتصادی تبدیل شود. در این شرایط، توانایی تأمین کالاهای اساسی، قابلیت تولید داخلی، مدیریت بازار ارز و قیمت‌ها و همچنین تاب‌آوری خانوارها در برابر چالش‌های معیشتی از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر قدرت اقتصاد تاثیرگذار باشند.
مرتضی عزتی، کارشناس اقتصادی، در مصاحبه‌ای با خبرآنلاین، بر مؤلفه‌های مهم تاب‌آوری اقتصادی تأکید کرده و به اهمیت نیروی روانی مردم، توان تولید داخلی برای تأمین نیازهای مصرف و قدرت سیاست‌گذاران برای مدیریت بازارها اشاره می‌کند. به گفته او، مبحث سرمایه‌گذاری، اشتغال و روابط سیاسی نیز در این زمینه از اهمیت بالایی برخوردار است. با این حال، اثرگذاری هر یک از این عوامل بسته به شرایط خاص کشورها متفاوت است و نمی‌توان ارزش آن‌ها را در تمامی جوامع مشابه دانست.
نیروی روانی مردم و قابلیت تولید، اصلی‌ترین مؤلفه‌های تاب‌آوری
عزتی به شرح عواملی که تاب‌آوری اقتصادی را شکل می‌دهند، ابتدا به نیروی روانی مردم در برابر چالش‌ها اشاره می‌کند. پس از آن، توان تولید داخلی برای تأمین نیازهای مصرفی کشور و قدرت سیاست‌گذاران در نظارت بر بازارها، به ویژه قیمت‌ها و دسترسی عموم به کالاها، اهمیت می‌یابد. علاوه بر این، سرمایه‌گذاری، اشتغال و روابط سیاسی نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار در این زمینه تلقی می‌شوند.
این کارشناس به ارتباط بین مردم و دولت و سطح همبستگی اجتماعی نیز اشاره کرده و توضیح می‌دهد که اهمیت این عامل در کشورهای مختلف به شکل متفاوتی نمود پیدا می‌کند. عزتی بر این باور است که در برخی جوامع، همبستگی اجتماعی در مقابله با بحران‌ها نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کند، در حالی که در کشورهای دیگر ممکن است از اهمیت کمتری برخوردار باشد. لذا تاب‌آوری هر کشور باید با در نظر گرفتن ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن ارزیابی گردد.
از منظر عزتی، اقتصاد ایران در زمینه تأمین نیازهای اساسی از توانمندی‌های قابل‌توجهی برخوردار است. او به برخی محصولات نظیر گندم، مرغ، تخم‌مرغ و نان اشاره کرده و اظهار می‌دارد که قابلیت تولید داخلی در این حوزه‌ها می‌تواند بخش زیادی از نیاز کشور را تأمین کند. در زمینه گوشت و لبنیات نیز قابلیت تولید وجود دارد، هرچند توان داخلی در این حوزه‌ها برابر نیست.
عزتی خاطرنشان می‌کند که بخشی از مواد اولیه موردنیاز برای تولید داخلی همچنان به واردات وابسته است. او با این وجود، بر این باور است که این وابستگی به معنای ناتوانی در تأمین این مواد در شرایط تحریمی نیست؛ زیرا برخی اقلام را می‌توان از کشورهایی که تحریم‌ها علیه ایران را به‌رسمیت نمی‌شناسند تهیه کرد. به ویژه مسیرهای زمینی شمال کشور و مسیرهای دریایی شمال نیز می‌توانند نقش مؤثری در انتقال این مواد ایفا کنند.
به همین دلیل، عزتی بر این نکته تأکید می‌کند که توان تولیدی کشور برای تأمین نیازهای ضروری، از پشتوانه‌های قابل‌توجه تاب‌آوری اقتصادی ایران است. اما او همچنین یادآور می‌شود که داشتن چنین ظرفیتی به تنهایی کافی نیست و مدیریت بازارها و شرایط روحی جامعه در مقاومت اقتصاد در برابر شوک‌های جدید نقش بسزایی دارد.
دولت قادر است بر نرخ ارز و قیمت‌ها نظارت کند
عزتی در ادامه به توانایی سیاست‌گذاران در مدیریت بازارها اشاره کرده و می‌گوید که دولت قابلیت لازم برای کنترل قیمت‌ها و حتی نرخ ارز را دارد، اگرچه به گفته او، در برخی مواقع این ظرفیت به اندازه کافی استفاده نشده است.
این کارشناس اقتصادی نگران است که نحوه مدیریت نرخ ارز و قیمت کالاها می‌تواند به‌طور مستقیم بر قدرت خرید خانوارها و هزینه فعالیت‌های اقتصادی تأثیر بگذارد. افزایش نرخ ارز، هزینه تأمین مواد اولیه و تولید را بالا می‌برد و به تبع آن، با افزایش قیمت کالاها، فشار بیشتری بر دوش مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد.
او معتقد است که در صورت تشدید تنش‌ها، سیاست‌گذاران باید به آثار اقتصادی تصمیم‌های خود بر معیشت مردم و عملکرد بنگاه‌ها توجه بیشتری داشته باشند. در این بین، حفظ توان تولیدی کشور و جلوگیری از افزایش نرخ ارز دو موضوعی هستند که به اعتقاد عزتی، باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرند.
این کارشناس اقتصادی یادآور می‌شود که اگر تولید داخلی کاهش یابد، احتمال افزایش تورم و فشار بر بازار ارز بیشتر خواهد شد. در عوض، حمایت از تولید و کنترل نرخ ارز می‌تواند به مهار رشد قیمت‌ها کمک کرده و بستر لازم برای کاهش تورم موجود را فراهم سازد.
فشار اقتصادی در نهایت بر دوش مردم و بنگاه‌هاست
یکی از مباحث مطرح‌شده در این مصاحبه بررسی نحوه توزیع هزینه‌های اقتصادی در صورت بروز تنش‌هاست. عزتی در این زمینه توضیح می‌دهد که میزان آسیب‌پذیری گروه‌های مختلف بستگی به نوع شوک اقتصادی دارد.
به گفته او، در صورتی که فشار بیشتر به‌صورت افزایش قیمت‌ها خود را نشان دهد، مصرف‌کنندگان بزرگترین زیان را متحمل خواهند شد. اما اگر هزینه مواد اولیه، تأمین کالاها و نرخ ارز بالا برود، تولیدکنندگان نیز با زیان و محدودیت بیشتری روبرو خواهند شد.
این کارشناس اقتصادی معتقد است برای یافتن وتحلیل چنین شرایطی، نباید دولت را به‌عنوان نهادی کاملاً مستقل از مردم و فعالان اقتصادی در نظر گرفت. او می‌گوید که در مباحث مربوط به درآمدها و هزینه‌های دولت، این نهاد به‌صورت مجزا مورد بررسی قرار می‌گیرد، اما در تحلیل آثار یک بحران اقتصادی، باید جامعه و فعالان اقتصادی را در کانون توجه قرار داد؛ چرا که آن‌ها در نهایت بار افزایش قیمت‌ها، کاهش تولید و کاهش قدرت خرید را بر دوش خواهند داشت.
عزتی همچنین در این زمینه میان منافع عمومی جامعه و منافع فردی برخی دولتمردان تفکیک قائل می‌شود. او معتقد است که ممکن است برخی سیاست‌ها با هدف حفظ موقعیت و شرایط فعالیت مدیران در نظر گرفته شوند، اما این به آن معنی نیست که منافع دولت می‌تواند بدون در نظر گرفتن منافع مردم تحلیل شود. از نگاه او، در شرایط بحرانی، اولویت باید معطوف به مردم، جامعه و فعالان اقتصادی باشد؛ گروه‌هایی که تأثیر مستقیم تصمیم‌ها و تحولات اقتصادی بر زندگی و عملکرد آن‌ها محسوس است.
او در پاسخ به پرسشی درباره توان اقتصادی ایران برای مقابله با افزایش همزمان نرخ ارز، تورم و آسیب به تولید تأکید می‌کند که تا زمانی که نیازهای اساسی مردم و کالاهایی که در زندگی روزمره به آن‌ها نیاز دارند، تأمین شود، مشکلی از این جهت پیش نخواهد آمد. اما او مسائل روانی و اجتماعی را نیز عاملی مؤثر به شمار می‌آورد که باید به دقت بررسی شود.
عزتی این اعتقاد را دارد که اگر شرایط اقتصادی مردم به شدت تحت تأثیر قرار نگیرد، تاب‌آوری کشور باقی خواهد ماند؛ اگرچه وقوع حوادث غیرمنتظره یا گسترش دامنه بحران می‌تواند شرایط را متفاوت سازد. بنابراین، به‌نظر او، سیاست‌گذاران باید نگرش بیشتری به پیامدهای تصمیمات خود بر معیشت، رفاه و مصرف مردم و همچنین فعالیت اقتصادی بنگاه‌ها داشته باشند.
جنگ روانی و شایعات؛ یکی از نقاط ضعف کشور
عزتی در کنار ظرفیت‌های تولیدی و توان مدیریت بازارها، بر اهمیت عوامل روانی و اجتماعی نیز تأکید می‌کند. او اذعان دارد که این موضوع در ایران به‌قدر کافی مورد توجه قرار نگرفته و می‌تواند بر توان جامعه برای تحمل فشارهای اقتصادی و سیاسی تأثیر بگذارد.
به گفته این کارشناس اقتصادی، انتشار اخبار غیردقیق، شایعات و اطلاعات غلط در فضای مجازی می‌تواند بر ذهنیت عمومی اثرگذار باشد. او فعالیت‌های آمریکا، اسرائیل و دیگر دشمنان ایران را از عواملی می‌داند که به باور او، بر فضای روانی جامعه ایران تأثیر گذاشته است.
عزتی بر این باورد است که شدت این فشارهای رسانه‌ای و روانی در مقایسه با دیگر کشورها بی‌نظیر است. او این وضعیت را یکی از نقاط آسیب‌پذیر کشور تلقی کرده و تأکید می‌کند که تأثیر منفی اخبار و شایعات بر ذهنیت جامعه می‌تواند بروز چالش‌های بیشتری را سبب شود.
وی همچنین معتقد است که اگر این موضوع به‌طور بهتری مدیریت شود و مردم بتوانند فشارهای روانی را با آمادگی بیشتری تحمل کنند، تاب‌آوری کشور نیز تقویت خواهد شد. او همچنین اطمینان دارد که ساختار فرهنگی، اعتقادی و اقتصادی ایران ظرفیت تحمل فشارهای بیشتری را داراست، اما حفظ این ظرفیت به شرایط واقعی زندگی مردم و مدیریت بحران وابسته است.
آیا منابع ارزی برای تأمین نیازهای کشور کافی است؟
احتمال کاهش درآمدهای ارزی ایران یا دشواری‌های مربوط به نقل و انتقال پول در مواقع تشدید تنش‌ها، موضوع مهم دیگری است که در این گفتگو مطرح گردید. عزتی در این زمینه به اظهارات رئیس کل بانک مرکزی اشاره کرده و اعلام می‌کند که اگر ارزیابی‌ها در خصوص منابع ارزی کشور واقع‌بینانه باشد، نگرانی از بابت کاهش درآمدهای ارزی کمتر خواهد شد.
او همچنین به وجود مسیرهای مختلف برای کسب درآمد ارزی و انتقال منابع به داخل کشور اشاره می‌کند. بر اساس گفته‌های عزتی، برخی از این مسیرها از دیرباز فعال بوده و برخی در شرایط جنگی برای کسب درآمد ارزی و انتقال منابع به داخل کشور شکل گرفته‌اند. او همچنین توضیح می‌دهد که بخشی از این مسیرها قبلاً موجود بوده و برخی نیز در ماه‌های اخیر ایجاد شده یا به‌کار گرفته شده‌اند.
این کارشناس اقتصادی می‌گوید که در حدود شش ماه بعد از آغاز جنگ، مجموع ورود ارز به کشور نسبت به مدت مشابه در سال قبل افزایش داشته است. این بیان، بیانگر ارزیابی او از وضعیت ورودی ارز در این دوره است و برای تأیید مستقل آن، باید آمارهای مربوط به منابع و جریان ورودی ارز مورد بررسی قرار گیرد.
عزتی معتقد است که امکان استفاده از مسیرهای مختلف برای تأمین ارز، در مواجهه با محدودیت‌های خارجی، اهمیت بسزایی دارد. با این حال، او همچنین بر اهمیت مدیریت بازار ارز و حمایت از تولید تأکید می‌کند؛ دو موضوعی که به اعتقاد او، به‌طور مستقیم بر وضعیت تورم و معیشت مردم اثرگذار هستند.
سه اقدام فوری برای افزایش تاب‌آوری اقتصاد ایران
در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین نقطه‌ضعف اقتصاد ایران در مواجهه با بحران‌های جدید چیست، عزتی به کاهش تولید و کاهش درآمدهای اقتصادی مردم در طول ۱۵ سال گذشته اشاره کرده و تحریم‌ها را یکی از عوامل تأثیرگذار بر این وضعیت می‌دانند.
او برای افزایش آمادگی اقتصاد در برابر تشدید تنش‌ها، سه اقدام را ضروری بر می‌شمارد.
نخستین اقدام جلوگیری از افزایش نرخ ارز است. به باور عزتی، افزایش نرخ ارز به الضرر تولید و موجب افزایش قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان می‌شود. از این رو، او کنترل بازار ارز را از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری می‌داند.
دومین اقدام حمایت از تولید داخلی است. این کارشناس اقتصادی تأکید دارد که کاهش تولید می‌تواند فشارهای تورمی را بیشتر کند و وضعیت بازار ارز نیز تحت تأثیر قرار گیرد. به اعتقاد او، حفظ توان تولیدی کشور برای تأمین نیازهای داخلی، یکی از الزامات افزایش تاب‌آوری اقتصادی است.
سومین اقدام بهبود روابط با کشورهای همسایه است. عزتی بر این باور است که باید از ظرفیت‌های موجود در روابط منطقه‌ای بهره گرفت و از ابزارهای فشار برای محدود کردن همکاری این کشورها با آمریکا و دیگر طرف‌های متخاصم علیه ایران استفاده نمود. او بر این نکته تأکید می‌کند که این اقدام می‌تواند بخشی از فشارهای وارده بر کشور را کاهش دهد.
به‌طور کلی، این کارشناس اقتصادی معتقد است که اقتصاد ایران به دلیل برخورداری از قابلیت‌های تولیدی، توانایی تأمین بخشی از نیازهای اساسی و وجود مسیرهای مختلف برای تأمین منابع، قادر به تحمل فشارهای بیشتر است. با این وجود، این ظرفیت به معنای مصونیت اقتصاد در برابر هر نوع بحران نیست. تداوم تنش‌ها، افزایش فشارهای معیشتی و کاهش بیشتر تولید می‌تواند شرایط را دشوارتر سازد.
عزتی بر این باور است که مهم‌ترین ضعف اقتصاد ایران کاهش تولید و کاهش درآمدهای اقتصادی مردم است و بر این اساس، کنترل نرخ ارز، حمایت از تولید و بهبود روابط با کشورهای همسایه را به‌عنوان سه اقدام ضروری به‌منظور کاهش فشارها و افزایش توان اقتصاد کشور در مواجهه با بحران‌های احتمالی معرفی می‌کند.
۲۲۳۲۲۴
