قطع ارتباط دیجیتال در میادین جنگ: اقدام عمدی یا نیاز امنیتی؟

یکی از چالش‌های بارز و قابل تأملی که شهروندان ایرانی در خلال جنگ دوازده روزه با رژیم صهیونیستی با آن مواجه شدند، قطع دسترسی به پلتفرم‌های محبوب نظیر واتس‌اپ، تلگرام و اینستاگرام بود. به محض شروع حملات نظامی رژیم اسرائیل به ایران و در همان روز نخست، اینترنت با مشکلات و محدودیت‌های جدی روبه‌رو گردید. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، این مسائل را به وضعیت ویژه کشور مربوط دانست و آن‌ها را موقتی توصیف کرد. در روزهای ابتدایی این وقایع، ناپایداری اینترنت به طور متناوب ادامه یافت و به طرز محسوسی کیفیت و سرعت شبکه کاهش یافت و این موضوع موجب نارضایتی گسترده کاربران شد.

طبق گزارش‌های رسانه‌ای داخلی، به‌ویژه از سوی سرویس اخبار تکنولوژی تکنا، تجربه کاربران به روشنی کاهش محسوس کیفیت و سرعت اینترنت در ایران را نشان می‌داد. همچنین نمودار نت‌بلاکس کاهش ترافیک اینترنت بین‌الملل ایران را در این ایام تأیید کرد که منجر به نارضایتی شدید کاربران به دلیل اختلالات و ناپایداری‌ها شد. اما به محض اعلام آتش‌بس میان ایران و اسرائیل، واتس‌اپ از حالت فیلترینگ خارج شد و دسترسی به اینستاگرام بدون نیاز به ابزارهای تغییر IP برای کاربران مجدداً امکان‌پذیر شد. همچنین به اطلاع رسید که احتمالاً تلگرام نیز به زودی از فیلتر خارج خواهد شد و این به معنای بازگشت تدریجی به وضعیت عادی است.

کامبیز نوروزی، فعال حقوقی و کارشناس حوزه رسانه، در خصوص فیلترینگ و رفع فیلتر پلتفرم‌های خارجی اعلام کرد که این اقدام باعث خاموش شدن صدای ایران‌دوستان می‌گردد. او افزود اگر صدا و سیما واقعاً رسانه‌ای ملی به حساب می‌آمد، گرایش مردم به پلتفرم‌های خارجی تا این حد افزایش نمی‌یافت. نوروزی با اشاره به وضعیت فعلی اینترنت و شبکه‌های اجتماعی در ایران، بر این باور است که تصمیم‌گیران کشور درک به اندازه کافی از تحولات رسانه‌ای و شرایط جهانی ارتباطات ندارند. این نگرش نشان از لزوم درک عمیق‌تر از فضای دیجیتال جهانی و پاسخ به نیازهای ارتباطی شهروندان دارد.

نوروزی معتقد است که سیاست‌گذاران رسانه‌ای ایران نیم قرن از تحولات جهانی عقب مانده‌اند. در این راستا او بیان کرد که پس از ورود اینترنت به کشور در حدود ۲۵ سال پیش، اولین واکنش‌ها به شکل فیلتر کردن فیس‌بوک آغاز گردید و این روند به مرور زمان ادامه یافت تا اکنون که پلتفرم‌هایی همچون تلگرام و واتس‌اپ نیز تحت فشار قرار گرفته‌اند. در طول این سال‌ها، فیلترشکن‌ها همیشه در دسترس بوده‌اند و بازار پُررونقی برای فروش آن‌ها شکل گرفته است. همچنین گزارش‌هایی مبنی بر درآمدزایی برخی افراد و شرکت‌ها از فروش فیلترشکن‌ها وجود دارد که ناکارآمدی رویکرد فیلترینگ را روشن می‌سازد.

نوروزی همچنین به این نکته تأکید می‌کند که به دلیل ناکارآمدی صدا و سیما، بخش زیادی از جامعه ایرانی نیازهای خبری، تحلیلی و حتی سرگرمی خود را از طریق تلگرام، اینستاگرام و واتس‌اپ تأمین می‌نماید. به عقیده او این پلتفرم‌ها علی‌رغم اینکه به خودی خود رسانه نیستند، در غیاب یک رسانه ملی و فراگیر، نقش رسانه را به خوبی ایفا می‌کنند. بسیاری از اساتید، فعالان سیاسی و روشنفکران ایرانی تنها از طریق این بسترها توانسته‌اند نظرات خود را به اشتراک بگذارند و در صورت نبود این پلتفرم‌ها، نقل‌قول‌های هزاران اندیشمند و فعال حامی ایران هرگز به گوش مردم نمی‌رسید.

نوروزی تأکید کرده که فیلتر کردن این پلتفرم‌ها و فیلترشکن‌ها به‌طور کامل غیرقانونی بوده و هیچ گونه حمایت حقوقی ندارد. او بیان داشت که فیلترینگ این پلتفرم‌ها نه تنها حق آزادی بیان را نقض می‌کند بلکه در شرایط بحرانی مانند جنگ اخیر، به زیان مردم و امنیت کشور است. او توضیح داد که زمانی که اینترنت قطع یا مختل می‌شود، زندگی روزمره مردم دچار اختلال می‌گردد، در حالی که عوامل نفوذی و وابسته به دشمنان ایران به تجهیزات پیشرفته دسترسی دارند و به فعالیت‌های خود ادامه می‌دهند، که این نشان‌دهنده ناکارآمدی این روش در مقابله با تهدیدات واقعی است.

او همچنین معتقد است که قطع اینترنت طی حملات اسرائیل به ایران نه تنها به امنیت ملی کمکی نکرد، بلکه به تضعیف صداهای ایران‌دوست آسیب رساند و در پی قطع اینترنت، کسانی که در دفاع از ایران و محکوم کردن تجاوز اسرائیل صحبت می‌کردند، عملاً به سکوت گراییدند و صدای آن‌ها به گوش مردم نرسید. در حالی که رسانه‌های فارسی‌زبان در خارج از کشور که اکثر آن‌ها به شدت در خدمت اسرائیل هستند، به‌صورت آزادانه فعالیت کرده و روایت‌های خود را انتشار می‌دادند. او افزود اگر هدف حمایت و دفاع از ایران است، نباید صدای حامیان ایران را خاموش کرده و حتی در شرایط بحرانی نیز باید از فیلترینگ پرهیز کرد. او امیدوار است که در مواقع بحرانی آینده، تصمیمات نادرست گذشته تکرار نشود.

علی حکیم جوادی، رئیس هیئت‌مدیره سازمان نصر، در واکنش به فیلتر برخی پیام‌رسان‌های خارجی نظیر واتس‌اپ و تلگرام عنوان کرد که این تصمیم در واقع موقتی و ناشی از شرایط خاص بود. او تصریح کرد که محدودیت‌هایی که در این مدت اعمال گردید تصمیماتی بودند که در یک بازه زمانی خاص و به دلیل شرایط امنیتی کشور اتخاذ شده بودند. حکیم جوادی ادامه داد که در طول این دوازده روز، نهادهای تصمیم‌گیر به این نتیجه رسیدند که برای کنترل بهتر فضای عمومی و مدیریت ریسک‌های احتمالی، چنین محدودیت‌هایی به‌صورت موقت اعمال شده است. او با تأکید بر اینکه این تصمیمات به قصد ایجاد مزاحمت برای مردم نبوده، خاطرنشان کرد که بسیاری از افراد در این مدت با اختلال در ارتباطات خود، به‌ویژه با عزیزانشان خارج از کشور روبرو بوده‌اند و نقدها نیز قابل درک است. او افزود که در این زمان، پیام‌رسان‌های داخلی همچنان در دسترس بودند.

رئیس هیئت‌مدیره سازمان نصر به محدودیت‌های زیرساختی نیز اشاره کرد و افزود که در این دوره، کاهش سرعت اینترنت و محدودیت پهنای باند، در راستای همان سیاست‌های کلی برای مدیریت وضعیت بحرانی کشور بوده است. البته از نظر فنی، شبکه داخلی مسئله‌ای نداشته اما در ارتباطات بین‌المللی اختلالاتی ایجاد شد. حکیم جوادی تأکید می‌کند که این تجربه می‌تواند به تصمیم‌سازان کمک کند تا در آینده، حتی در شرایط بحرانی، تصمیمات بهتری اتخاذ نمایند و او امیدوار است که با کاهش تنش‌ها و خروج از وضعیت خاص، پایداری و دسترسی آزاد به اطلاعات و ارتباطات افزایش یابد.

او همچنین تصریح کرد که دولت اعلام کرده است که برنامه‌اش جلوگیری از این نوع محدودیت‌ها در آینده است، مگر در موارد کاملاً استثنائی. این نشان‌دهنده تمایل به اتخاذ رویکردی منعطف‌تری در آینده می‌باشد. همچنین اسماعیل گرامی‌مقدم، کارشناس سیاسی، در خصوص فیلتر کردن پلتفرم‌های خارجی در طول دوازده روز جنگ اظهارنظر کرده و بیان کرده که فیلترینگ اپلیکیشن‌های خارجی در زمان جنگ، یک اقدام امنیتی بود، اما تداوم آن دیگر توجیهی ندارد. او ادامه داد که در شرایطی که کشور درگیر جنگ ناخواسته‌ای طی ۱۲ روز بود، حکومت ناگزیر از اتخاذ تدابیر امنیتی جهت حفظ امنیت ملی و جان مردم بود.

گرامی‌مقدم توضیح داد که یکی از این تدابیر، فیلتر کردن اپلیکیشن‌های خارجی بود که در همان زمان مورد سوءاستفاده‌های جدی قرار گرفتند. از این رو، تصمیم به فیلترینگ از منظر ملاحظات امنیتی قابل توجیه بود. اما او بر این نکته تأکید دارد که پس از پایان فاز نظامی و کاهش تهدیدات فوری، ادامه فیلتر این اپلیکیشن‌ها دیگر توجیه امنیتی ندارد. وی معتقد است که ارتباطات روزمره مردم، فعالیت‌های اقتصادی و حتی تعاملات فرهنگی و اجتماعی از طریق همین پلتفرم‌ها انجام می‌گیرد.

پس بنابراین، استمرار فیلترینگ بیشتر از آنکه منافع امنیتی به همراه داشته باشد، می‌تواند به آسیب رساندن به رفاه عمومی و جریان آزاد اطلاعات منجر گردد. گرامی‌مقدم در مورد قطع اینترنت نیز بیان کرد که تجربه نشان می‌دهد که در روزهای ابتدایی جنگ، عدم قطع فوری آن موجب آسیب‌های فراوانی به کشور گردید. خصوصاً در مواردی مانند ردیابی پهپادها یا حملات سایبری، اینترنت می‌توانست به ابزاری برای نفوذ و تخریب دشمن تبدیل شود. بنابراین، قطع موقت اینترنت در این شرایط خاص جنگی اقدام قهری و قابل فهمی بود. او افزوده که پس از اتخاذ این تصمیم، شاهد دستگیری‌های وسیع و تسلط بیشتر نهادهای امنیتی بر اوضاع بودیم.

گرامی‌مقدم ادامه می‌دهد که با وجود این، اکنون که کشور از حالت اضطراری عبور کرده، به نظر می‌رسد که تصمیم‌گیری‌ها باید از دیدگاه بلندمدت‌تری انجام شود. او تصریح کرد که بازگشایی دسترسی‌ها، به‌ویژه در حوزه فناوری ارتباطات، نه تنها به Nفع مردم است بلکه می‌تواند در بهبود شفافیت، تقویت کسب و کارهای دیجیتال و بازگشت اعتماد اجتماعی مؤثر واقع گردد. او نیز تأکید دارد که این روند باید با دقت و تحت نظر نهادهای مسئول، به ویژه شورای عالی امنیت ملی، انجام گیرد، زیرا تهدیدات هنوز به‌طور کامل مرتفع نشده‌اند. او افزود که ما با دشمنی روبه‌رو هستیم که حتی در حین مذاکرات، حملات نظامی انجام داده و زیرساخت‌های حیاتی کشور را هدف قرار می‌دهد و از این رو، بازگشت به شرایط عادی نباید به منزله غفلت از امنیت ملی باشد.