پایان مأموریت تلسکوپ پرتو گاما ناسا؛ وداع با فضاپیمای سوئیفت پس از ۲۲ سال

ناسا به‌طور رسمی به مأموریت تلسکوپ فضایی سوئیفت خاتمه داد؛ این تصمیم پس از ناکامی در تلاش بلندپروازانه‌ی یک شرکت خصوصی برای نجات این فضاپیمای قدیمی، غیرقابل اجتناب شده بود.

بر اساس اعلام ناسا، تیم سوئیفت در روز سه‌شنبه ۲۰ اکتبر، فعالیت‌های علمی این تلسکوپ را متوقف کرد؛ چراکه ارتفاع مداری‌اش به حدی کاهش یافته بود که دیگر قادر به انجام اندازه‌گیری‌های دقیق از کیهان نبود. در هفته‌های پیش رو، سوئیفت همچنان ارتفاع خود را از دست خواهد داد و در نهایت به‌طرز آتشینی وارد جو زمین خواهد شد.

در تابستان امسال، ناسا سعی داشت سوئیفت را با همکاری شرکتی خصوصی به نام «کاتالیست اسپیس تکنولوژیز» نجات دهد. فضاپیمای این شرکت که به نام لینک شناخته می‌شود، به منظور نزدیک شدن به سوئیفت و افزایش ارتفاع مداری آن طراحی شده بود. اما این کوشش به‌دلیل بروز مشکلات فنی ناموفق ماند.

تلسکوپ فضایی سوئیفت در نوامبر ۲۰۰۴ به مدار زمین پرتاب شد تا به بررسی فوران‌های پرتو گاما بپردازد که از قدرت‌ترین انفجارها در کیهان به شمار می‌آیند. سوئیفت برای یک مأموریت دو ساله طراحی شده بود، اما گریزی به بیش از دو دهه فعالیت داشت و توانست جهان را از چندین طول موج از جمله مرئی، فرابنفش و پرتو ایکس رصد کند.

شاون دومگال-گلدمن، مدیر بخش اخترفیزیک در مرکز ناسا در واشینگتن، در بیانیه‌ای عنوان کرد: «سوئیفت در این مدت نقش مهمی در ارتقاء دانش ما از کیهان متغیر ایفا کرده و بخشی از انقلابی در اخترفیزیک بوده است که نشان‌دهنده اهمیت واکنش‌های سریع و رصدهای فوری برای کل جامعه علمی است.»

سوئیفت فاقد سیستم‌های پیشرانه‌ای است که بتوانند این نیروی درگ جوی را جبران کنند. از این رو، کاتالیست فضاپیمایی به اندازه یک یخچال به نام لینک را به مدار زمین فرستاد تا با سوئیفت ملاقات کند، آن را با سه بازوی رباتیک خود بگیرد و به ارتفاع بالاتری منتقل کند تا تحقیقات علمی‌اش ادامه یابد.

ناسا و کاتالیست از همان ابتدا تأکید کردند که موفقیت این مأموریت هیچ‌گاه تضمین‌شده نیست. مأموریت لینک بی‌سابقه بود؛ چراکه تا آن زمان هیچ فضاپیما از بخش خصوصی موفق نشده بود ماهواره‌ای را که برای تعمیر و نگهداری به این روش طراحی نشده بود، در دام بیندازد و به مدار بالاتر بفرستد.

از طرفی، سرعت افزایشی کاهش ارتفاع مداری سوئیفت نیازمند انجام عملیات در زمان بسیار محدود بود. لینک در سوم ژوئیه به فضا پرتاب شد؛ کمی بیش از ۹ ماه پس از آنکه کاتالیست قرارداد ۳۰ میلیون دلاری ناسا به منظور نجات سوئیفت را به امضا رساند.

لینک قادر به انجام مأموریت دشوار خود نشد. حدود سه هفته پس از پرتاب، این فضاپیما با مشکلاتی در سیستم پیشرانه و چرخ‌های واکنشی کنترل وضعیت خود مواجه شد. چرخ‌های واکنشی عناصری هستند که با چرخش کنترل‌شده، جهت‌گیری فضاپیما را تنظیم می‌کنند. این مشکلات موجب شدند که لینک به‌طور غیرمنتظره‌ای شروع به چرخش کند.

این نقص‌ها مانع از آن شد که لینک بتواند سوئیفت را در آغوش گرفته و به مدار بالاتر منتقل کند. اما با این حال، لینک موفق شد به فاصله‌ای بین ۱۲ تا ۱۵ کیلومتری تلسکوپ نزدیک شده و از آن عکاسی کند. فضاپیمای تلاشگر برای نجات سوئیفت در نهایت اوایل ماه گذشته در جو زمین به زمین سقوط کرده و مأموریت ناموفق خود را به پایان رساند.

دومگال-گلدمن اظهار داشت: «اگرچه از پایان مأموریت سوئیفت ناراحت خواهیم شد، اما می‌دانستیم که تلاش برای بالا بردن ارتفاع مداری آن به‌هرحال ارزشمند خواهد بود؛ زیرا به پیشرفت فناوری خدمات به فضاپیماها در ایالات متحده کمک می‌کرد و ما را به چالش می‌کشید تا در یک چارچوب زمانی بی‌سابقه مأموریتی را به انجام برسانیم و روش‌های عملیاتی‌مان را برای افزایش مدت زمان فعالیت ماهواره‌ها در مدار پایین زمین مورد آزمایش قرار دهیم.»

در سال ۲۰۱۸، سوئیفت به افتخار نیل گرلز، نخستین پژوهشگر اصلی مأموریت، که یک سال پیش از آن درگذشته بود، به‌طور رسمی به «تلسکوپ نیل گرلز سوئیفت» تغییر نام پیدا کرد. این تلسکوپ فضایی در طی دوران فعالیت پرثمر خود بیش از دوهزار فوران پرتو گاما را رصد کرد و همچنین بیش از ۱۴۰۰ انفجار اَبَرنواختر را تحت نظر قرار داد. علاوه بر این، سوئیفت به رصد سیارک‌ها، دنباله‌دارها و سیاه‌چاله‌ها پرداخت و نقشه‌ای جامع از آسمان در بازه پرتو ایکس ترسیم کرد.

به گفته مقامات ناسا، داده‌های مأموریت سوئیفت در حال حاضر در انتشار قریب به ۷ هزار مقاله علمی مؤثر بوده است. این تعداد در آینده احتمالاً افزایش خواهد یافت و ممکن است تا سال‌ها بعد نیز همچنان بیشتر شود.

دومگال-گلدمن گفت: «سوئیفت یک آرشیو شگفت‌انگیز از رصدهای چند طول‌موجی برای ما به جا می‌گذارد که بعید نیست در سال‌های آینده به اکتشافات جدیدی منجر شود.»