نجوم فراتر از تصویر؛ فناوری صوتی‌سازی چگونه کیهان را برای نابینایان دسترس‌پذیر کرده است؟

در سال ۲۰۲۴ نیز تیم پروژه چاندرا سه صوتی‌سازی تازه از اجرام کیهانی منتشر کرد: بقایای ابرنواختر MSH 11-52، کهکشان مارپیچی M74 و سحابی عروس دریایی. این آثار با ترکیب داده‌های چند رصدخانه ساخته شدند و نشان دادند که چگونه می‌توان اطلاعات ثبت‌شده در طول موج‌های مختلف را در قالب تجربه‌های شنیداری ارائه کرد.

بخش مهمی از دانش نجوم از طریق تصاویر منتشر می‌شود. تصاویر رنگارنگ سحابی‌ها، نقشه‌های کهکشانی، نمودارهای طیفی و تصاویر پردازش‌شده تلسکوپ‌ها ابزارهایی ارزشمند برای توضیح جهان هستند؛ اما اگر اطلاعات صرفاً به شکل دیداری ارائه شوند، بخشی از مخاطبان برای دسترسی به آن‌ها به ابزارهای کمکی نیاز خواهند داشت.

بااین‌حال، تجربه افراد نابینا و کم‌بینا یکسان نیست. برخی افراد از بدو تولد نابینا هستند، برخی در طول زندگی بینایی خود را از دست داده‌اند و برخی دیگر با درجات متفاوتی از کم‌بینایی زندگی می‌کنند. آشنایی با نمودارها، تجربه شنیداری، ترجیحات شخصی و ابزارهای مورد استفاده نیز در نحوه دریافت اطلاعات نقش دارند. بنابراین، نمی‌توان فرض کرد که یک فایل صوتی به‌تنهایی برای تمام افراد مناسب است.

پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله Frontiers in Communication، واکنش ۳۱۸۴ شرکت‌کننده نابینا، کم‌بینا و بینا را به صوتی‌سازی داده‌های نجومی بررسی کرد. نتایج از تجربه مثبت شرکت‌کنندگان و گزارش یادگیری بیشتر از تصاویر نجومی در میان پاسخ‌دهندگان حکایت داشت. البته چنین یافته‌هایی بدین معنا نیستند که صوتی‌سازی برای تمام افراد یا در همه موقعیت‌ها به یک اندازه مؤثر است؛ بلکه نشان می‌دهند این روش ظرفیت ارزشمندی برای گسترش دسترسی و ارائه اطلاعات علمی دارد.

اهمیت این رویکرد به آموزش عمومی محدود نمی‌شود. صوتی‌سازی می‌تواند در پژوهش علمی نیز نقش داشته باشد. نرم‌افزارهایی مانند SonoUno برای بررسی داده‌های نجومی با استفاده از صدا و نمایش‌های چندحسی توسعه یافته‌اند. این ابزارها می‌توانند دسترسی پژوهشگران دارای معلولیت بینایی به برخی داده‌ها و فرایندهای تحلیل را آسان‌تر کنند؛ هرچند استفاده گسترده از آن‌ها در تمام شاخه‌های پژوهش نجومی همچنان به توسعه ابزارها و ارزیابی علمی بیشتر نیاز دارد.

خیر. صوتی‌سازی یکی از راه‌های دسترس‌پذیرکردن نجوم است، نه راه‌حلی که به‌تنهایی تمام موانع را برطرف کند. برای درک ساختارهای پیچیده، مانند شکل یک کهکشان مارپیچی یا تفاوت میان بخش‌های یک نقشه آسمان، بازنمایی لمسی می‌تواند اطلاعات مهمی ارائه دهد که انتقال آن‌ها به صدا دشوار است.

پروژه «جهان لمسی»، وابسته به پژوهشگران دانشگاه پورتسموث، نمونه‌ای از این رویکرد است. این پروژه تصاویر برجسته و مدل‌های سه‌بعدی از کهکشان‌ها و پدیده‌های اخترفیزیکی تهیه می‌کند تا افراد نابینا و کم‌بینا بتوانند ساختارهای نجومی را با لمس بررسی کنند. در چنین مدل‌هایی، بخش‌های مختلف یک کهکشان، شکل کلی آن و تفاوت میان اجزا به کمک برجستگی‌ها و بافت‌های قابل‌تشخیص نمایش داده می‌شوند.