پتریکور چه معنایی دارد؟ اسرار عطر خاک مرطوب و بارانی

سال‌ها قبل از آنکه دانشمندان نامی برای این رایحه برگزینند، عطرسازان شهر قنوج در هند موفق به تبدیل آن به مایع در شیشه‌ای شدند. آن‌ها با حرارت دادن تکه‌های گل رس پخته به همراه آب در دیگ‌های مسی، بخار را در ظرفی پر از روغن چوب صندل خنک می‌کردند تا عطر خاک را در روغن حفظ نمایند. نتیجه‌ی این فرآیند عطری به نام میتی عطر (Mitti Attar) یا «عطر خاک» است؛ بویی شبیه به بارش باران، حتی بدون شرایط بارانی.

پتریکور، برخلاف ژئوسمین، به ماده‌ای شیمیایی خاص تعلق ندارد و از ترکیبی از عطرهای مختلف که خاک خشک در خود ذخیره کرده، شکل می‌گیرد و به محض رسیدن رطوبت آزاد می‌شود. به همین علت، بوی پتریکور ممکن است در یک جنگل، مزرعه یا جاده آسفالتی تفاوت‌هایی داشته باشد. عوامل مانند نوع پوشش گیاهی، جنس خاک و سنگ، مدت زمان خشکی و حتی دما می‌توانند تأثیر قابل توجهی بر روی ترکیب نهایی رایحه داشته باشند.

گاهی نیز پیش از بارش باران، رطوبت موجود مقداری آب را به داخل منفذهای خاک و سنگ هدایت می‌کند و چربی‌های موجود را آزاد می‌سازد. باران با ایجاد افشانه‌های میکروسکوپی، این رایحه را سریع‌تر و به شکلی وسیع‌تر منتشر می‌سازد. به همین دلیل ممکن است که بوی خاک خشک را چند لحظه پیش از آغاز باران حس کنیم.

تحقیق بیر و توماس بخشی از راز بوی باران را روشن ساخت، اما منبع یکی دیگر از رایحه‌های اصلی خاکی در سال بعد در یک آزمایشگاه شناسایی شد. در سال ۱۹۶۵، نانسی گربر و هوبرت لوشوالیه، میکروبیولوژیست‌های دانشگاه راتگرز آمریکا به استخراج ماده‌ای معطر از باکتری‌های خاک دست زدند و آن را “ژئوسمین” نام نهادند؛ واژه‌ای با منشا یونانی به معنای بوی زمین.

مهم‌ترین تولیدکنندگان ژئوسمین، باکتری‌های از نوع استرپتومایسس هستند. شاید این اسم برایتان آشنا باشد، زیرا بسیاری از آنتی‌بیوتیک‌های شناخته‌شده، از جمله استرپتومایسین، از این باکتری‌ها به دست آمده‌اند.

باکتری‌های استرپتومایسس برخلاف بسیاری از باکتری‌ها، رفتارهایی مشابه قارچ‌ها دارند و رشته‌های نازکی را در خاک گسترش می‌دهند و در مراحل مختلف چرخه‌ی زندگی خود هاگ تولید می‌کنند. محققان موفق به شناسایی ژن تولید ژئوسمین تقریباً در تمامی گونه‌های بررسی شده‌ی این باکتری‌ها شده‌اند.

اکنون به یکی از جالب‌ترین جنبه‌های موضوع می‌پردازیم که مربوط به حس بویایی انسان است. بینی انسان به قدری نسبت به ژئوسمین حساس است که قادر است تنها پنج میلیاردم گرم از آن را در یک لیتر آب تشخیص دهد. برای درک این حساسیت، فرض کنید که حدود ۱۲ میلی‌گرم ژئوسمین، تقریباً معادل نصف وزن یک دانه‌ی برنج، را در آب یک استخر المپیک حل کنید. حتی در چنین غلظت ناچیزی، بسیاری از ما قادر به شناسایی بوی ژئوسمین خواهیم بود.

اما باید اشاره کرد که ژئوسمین فقط محدود به خاک نمی‌شود؛ این مولکول می‌تواند طعم خاکی به آب آشامیدنی یا ماهی‌های پرورشی بدهد و در عطر آشنای چغندر نیز دخالت دارد. جالب اینکه با وجود حساسیت بالای گیرنده‌های بویایی انسان، برخی موجودات دیگر توانایی بیشتری در تشخیص این بو دارند.

برای نمونه، گیرنده‌ی ژئوسمین در موش کانگورویی که از جانداران بیابانی است، تقریباً صد برابر حساس‌تر از گیرنده‌ی انسان است. این نوع حساسیت برای جانداری که در یک محیط خشک زندگی می‌کند می‌تواند امتیاز ارزشمندی باشد؛ چرا که بوی خاک مرطوب نشانه‌ای از وجود رطوبت و آب است.