کشف سیستم آبیاری قدیمی در شهر اریدو
در سرزمینی که بارندگی برای تأمین نیازهای کشاورزی چندان کافی نبود، یکی از نخستین شهرهای تاریخ با توانایی بی‌نظیر خود برای بقا، هزاران سال دوام یافت. تحقیقات اخیر حاکی از آن است که راز این پایداری به زیرساخت‌های گسترده و مدیریت‌شده آن برمی‌گردد: شبکه‌ای از کانال‌های آبیاری که آب رود فرات را به مزارع و زمین‌های اطراف شهر باستانی اریدو در جنوب عراق منتقل می‌کند.
اریدو به‌عنوان یکی از محوطه‌های باستانی کلیدی در بین‌النهرین و یکی از اولین مراکز شهری شناخته‌شده در جهان به شمار می‌رود. این شهر در هزاره ششم پیش از میلاد تأسیس شد و به مدت تقریباً ۶هزار سال به عنوان سکونتگاه انسان‌ها باقی ماند، تا اینکه در حدود سال ۵۰۰ میلادی متروکه شد.
اهمیت اریدو تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود. این شهر در متون سومری هم دارای نقشی اسطوره‌ای است. بر اساس داستان‌های باستانی در سومر، بعد از آنکه “پادشاهی از آسمان نازل شد”، اریدو نخستین جایی بود که پادشاهی از آنجا آغاز به کار کرد. به همین خاطر، در سنت سومری، از اریدو به‌عنوان یکی از خاستگاه‌های تمدن شهری یاد می‌شد.
اما حیات پایدار یک شهر بزرگ در چنین محیطی خشک بدون دسترسی به منبع آب معتبر تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسید. تحقیق جدیدی که انجام شده نشان می‌دهد که ساکنان این منطقه از هزاران سال قبل برای مقابله با این چالش، یک سیستم گسترده برای مدیریت و انتقال آب طراحی کرده بودند.
کشاورزی در منطقه‌ای با بارندگی محدود
در بخش‌های وسیعی از دوره هولوسن، بین‌النهرین بارش کافی برای اتکا به کشاورزی دیم نداشت. در چنین شرایطی، سکونتگاه‌های دائمی و به‌ویژه شهرهای بزرگ برای تأمین مواد غذایی خود به آبیاری وابسته بودند.
پژوهش‌های پیشین گواه بر این است که کشت نخل خرما در اطراف اریدو از حدود ۷هزار سال پیش آغاز شده بود. همچنین آثار متعددی از کانال‌های آبیاری در دشت‌های مجاور شناخته شده بودند؛ اما زمان دقیق ساخت این شبکه و استفاده از آن برای کشاورزی مشخص نبود.
قدیمی‌ترین قسمت‌های این سامانه آبیاری به حدود ۴۵۴۰ پیش از میلاد برمی‌گردد؛ زمانی که کشاورزان با هدف زنده ماندن در این محیط خشک به انتقال آب متکی بودند.
پژوهشگران برای یافتن پاسخ به این سوال، تصاویر ماهواره‌ای منطقه را بررسی کردند. آنان به دنبال نشانه‌هایی بودند که بیانگر وجود مسیرها و کانال‌های قدیمی آب در اطراف اریدو باشند تا دریابند آب چگونه در گذشته در دشت توزیع می‌شده است. یکی از نشانه‌ها، ساختارهایی بادبزنی‌شکل به نام “پاشش‌های شکافی” بود؛ مسیری که با خروج آب از بستر رودخانه یا کانال، به تدریج در زمین ایجاد می‌شود.
بخش قابل توجهی از این مجراها در گذشته به یکی از شاخه‌های رود فرات که اکنون خشک است متصل بوده‌اند. اما این شاخه زمانی از نزدیک اریدو عبور کرده و می‌توانسته منبع اصلی آب برای کشاورزی پیرامون شهر باشد.
پس از شناسایی این مسیرها از طریق تصاویر ماهواره‌ای، پژوهشگران به محل مراجعه کرده و برخی از کانال‌ها را به‌طور مستقیم مورد بررسی قرار دادند. در گودال‌های کوچک حفر‌شده در مسیر این آبراه‌ها، آثار صدف‌هایی یافته‌اند که به‌واسطه کربن رادیواکتیو می‌توان تاریخ‌گذاری‌شان کرد.
قدیمی‌ترین این نمونه‌ها به حدود ۴۵۴۰ پیش از میلاد تعلق داشت. این تاریخ نشان می‌دهد که بیش از ۶هزار سال قبل، پروژه‌های وسیع مدیریت آب در اطراف اریدو وجود داشته‌اند.
این یافته از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا گواهی بر این است که زیرساخت‌های آبی این منطقه تنها مختص به دوره‌های متاخر تمدن بین‌النهرین نبوده است و سابقه آن‌ها به زمان‌های بسیار ابتدایی شهرنشینی برمی‌گردد. به عبارت دیگر، همزمان با توسعه نخستین جوامع شهری، ساکنان این ناحیه احتمالاً از پیش توانسته بودند آب را مهار کرده و به زمین‌هایی هدایت کنند که بدون سیستم آبیاری، امکان‌پذیر نبود.
بررسی‌ها حاکی از آن است که سامانه آبیاری در طول زمان به ثبات نرسید. از هزاره سوم پیش از میلاد، شبکه کانال‌ها به‌طور قابل توجهی گسترش و نظام‌مندتر شد. در این دوران، کانال‌ها به‌صورت یک شبکه تقریبا شطرنجی در سراسر دشت گسترش یافته و زمین‌های اطراف شهر را به قطعات کشاورزی تفکیک کردند.
گمان می‌رود این ساختار به ظهور باغ‌های وسیع خرما کمک کرده باشد. قرار داشتن ردیف‌های منظم درختان نخل، علاوه بر تولید خرما، می‌توانست به شکل‌گیری سیستم کشاورزی چندلایه کمک نماید؛ هرچند مطالعه فعلی به وضوح جزئیات چنین سیستمی را بررسی نکرده است.
شواهد باستان‌شناسی قبلی همچنین نشان داده‌اند که غلات در داخل و اطراف اریدو کشت می‌شدند. پژوهشگران با کنار هم قرار دادن این شواهد و شبکه آبیاری کشف‌شده، معتقدند کشاورزی در این منطقه احتمالاً چیزی فراتر از کشت یک محصول خاص بوده است.
این شبکه کانالی که به زمین‌های کشاورزی آب می‌رساند، امکان کشت محصولاتی نظیر گندم، جو و نخل خرما را فراهم آورده و از جمعیت شهری اریدو پشتیبانی می‌کرد.
نویسندگان این مطالعه معتقدند که زمین‌های آبیاری شده اطراف اریدو می‌توانسته‌اند بخش قابل توجهی از نیازهای غذایی ساکنان شهر را تأمین کنند. آنان گمان می‌برند که محصولات کشاورزی نظیر گندم، جو، نخل خرما و انواع مختلف گیاهان و سبزیجات در این زمین‌ها کشت می‌شده‌اند. از این رو، شبکه انتقال آب تنها به مجموعه‌ای از چندین کانال محلی محدود نبوده، بلکه بخشی از یک اقتصاد کشاورزی سازمان‌یافته بوده که به مدت طولانی از جمعیت شهری حمایت می‌کرده است.
پژوهشگران بیان می‌کنند که این منطقه ممکن است قسمتی از یک پهنه کشاورزی بسیار قدیمی و پایدار بوده باشد که به‌طور مستقیم به حیات اریدو کمک می‌کرد. وجود چنین سیستم آبی که به شکلی هدفمند آب را منتقل کند، برای شهری در محیط خشک جنوب بین‌النهرین از اهمیت بالایی برخوردار بود. بدون سیستم انتقال منظم آب، تأمین غذای کافی برای جمعیت زیاد امری دشوار می‌شد و امید به ادامه حیات شهری در مقیاس وسیع به خطر می‌افتاد.
زیرساختی که هزاران سال با شهر همراه بود
اریـدو در طی هزاران سال، مراحل مختلفی را تجربه کرد و در نهایت در قرن ششم میلادی به حالت متروکه درآمد. یافته‌های جدید نشان می‌دهد که سیستم‌های آبیاری نیز در این مدت توسعه یافته و به نیازهای کشاورزی منطقه پاسخ داده‌اند.
قدمت برخی کانال‌ها که بیش از ۶هزار سال است و گسترش شبکه آن‌ها در هزاره‌های بعد، به وضوح نشان‌دهنده این است که مدیریت آب از مراحل اولیه شکل‌گیری این شهر، جزء جدایی‌ناپذیر از زندگی در اریدو بوده است.
این مطالعه تصویری پراهمیت از یکی از اساسی‌ترین نیازهای نخستین شهرهای جهان ارائه می‌دهد: شهرنشینی در یک منطقه خشک تنها به ساخت بناها و جمعیت افزوده‌شده محدود نمی‌شد؛ پشت این مسئله شبکه‌ای از آبراه‌ها، مزارع و مدیریت منابع به شکلی منظم قرار داشت که امکان تأمین نیازهای غذایی هزاران نفر را فراهم می‌ساخت.
این پژوهش در نشریه عراق منتشر شده است.
