نوآوری‌های فناورانه سایپا؛ جهش بزرگ به سوی گسترش موتورهای کم‌مصرف و خودروهای هیبریدی پلاگین
راهبرد جدید سایپا در گسترش قوای محرکه و کاهش مصرف سوخت
گروه خودروسازی سایپا در حال تجربه یک تحول اساسی و فناورانه است که در مرکز آن بهبود موتورهای کم‌مصرف و حرکت به سوی برقی‌سازی ناوگان قرار دارد. در جریان بازدید اخیر معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهوری از مرکز تحقیقات و نوآوری صنایع خودرو سایپا در تاریخ ۰۵ آبان ۱۴۰۵، مسیر جدید این شرکت برای هم‌راستایی با سیاست‌های کلان انرژی کشور شرح داده شد. با توجه به ناترازی فزاینده در تأمین بنزین و تأکید مستقیم رئیس‌جمهوری بر لزوم ایجاد برنامه‌های قابل‌اجرا از سوی خودروسازان برای مقابله با این بحران، توسعه سبد قوای محرکه جدید با راندمان بالا به امری ضروری و انکارناپذیر برای سایپا بدل شده است. از نظر فنی، اتکا به پلتفرم‌های قدیمی و موتورهای پرمصرف یکی از عمده‌ترین نقاط ضعف تاریخی صنعت خودرو ایران به شمار می‌رود؛ اما حرکت کنونی سایپا به سمت طراحی خانواده موتورهای جدید، یک اقدام بنیادی و مثبت برای حل این چالش به حساب می‌آید.
طبق اطلاعات ارائه شده توسط مدیریت ارشد توسعه محصول سایپا، این خانواده موتور جدید در نسخه‌های مختلفی از جمله پیشرانه‌های تنفس طبیعی ارتقاء یافته، توربوشارژ و فناوری پاشش مستقیم سوخت (GDI) در حال توسعه است. فناوری GDI به دلیل تزریق مستقیم سوخت به محفظه احتراق، نه تنها توان خروجی موتور را افزایش می‌دهد، بلکه در کاهش مصرف سوخت و رعایت استانداردهای سخت‌گیرانه آلایندگی نیز نقش مؤثری ایفا می‌کند. آغاز فعالیت‌های تجاری سایپا در این بخش نشان می‌دهد که این شرکت به حوزه‌های عمیق‌تری از طراحی قوای محرکه ورود پیدا کرده است. بعلاوه، بخش مهمی از این راهبرد به توسعه خودروهای برقی و هیبریدی اختصاص یافته است. مهندسان مرکز تحقیقات سایپا پس از انجام بررسی‌های فنی و زیرساختی دقیق، فناوری پلاگین هیبرید (PHEV) را به عنوان یک گزینه مناسب برای بازار ایران شناسایی کرده‌اند. این انتخاب کاملاً منطقی و کاربردی است؛ چرا که خودروهای پلاگین هیبرید با وجود موتور احتراق در کنار موتور الکتریکی، به زیرساخت‌های شارژ عمومی وابستگی ندارند و در کشوری که هنوز شبکه ایستگاه‌های شارژ سریع به طور گسترده توسعه نیافته، ریسک کمتری برای خریداران به همراه دارند و در عین حال می‌توانند به شکل قابل‌توجهی مصرف سوخت فسیلی را کاهش دهند.
حسین افشین، معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهوری، در بازدید از دستاوردهای مرکز تحقیقات سایپا، فرآیند توسعه در صنعت خودرو را مسیری زمان‌بر و پیچیده دانسته و بر ضرورت سرمایه‌گذاری مستمر تأکید کرد. وی با اشاره به اینکه نتایج تحقیق و توسعه امروزی، حداقل چهار تا پنج سال زمان نیاز دارد تا در قالب محصولات نهایی وارد بازار شود، به موفقیت‌های اخیر سایپا از جمله موتور آریانو اشاره کرده و آن را نشانه ای از زنده بودن جریان مهندسی در این شرکت عنوان کرد.
معاون علمی رئیس‌جمهوری در خصوص نیاز به تداوم این فعالیت علمی به بیان زیر پرداخت:
“از دو جنبه به مدیران و کارکنان سایپا تبریک می‌گویم، چرا که فراز و نشیب‌های مختلف صنعت را دیده‌ام و با تکنولوژی در حوزه خودرو آشنایی دارم. اتفاقاتی که در سایپا رخ داده، به ویژه در مورد موتور آریانو و سایر موارد، نشانگر پیشرفت این مجموعه است.”
این رویکرد همچنین نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران کلان دولتی به این درک رسیده‌اند که تغییرات در صنعت خودرو یک شبه محقق نمی‌شود و نیازمند همکاری همه نهادهای اجرایی برای حمایت از طرح‌های توسعه‌ای درازمدت است. تمرکز سایپا بر روی موتورهای کم‌مصرف، علاوه بر منافع زیست‌محیطی، همچنین اگر به تولید انبوه و قیمت‌گذاری منطقی دست یابد، می‌تواند مزیت رقابتی چشمگیری برای این شرکت در بازار داخلی به ارمغان آورد و هزینه‌های نگهداری را برای مصرف‌کنندگان نهایی کاهش دهد.
رویکرد دولت در حمایت از زیست‌بوم نوآوری و چالش‌های نقد صنعت خودرو
یکی از چالش‌های طولانی‌مدت در صنعت خودرو ایران، دیدگاه‌های صفر و صدی و نقدهای منفی است که بدون توجه به ظرفیت‌ها و زنجیره تأمین وسیع این صنعت مطرح می‌شود. معاونت علمی ریاست‌جمهوری با شناخت این موضوع، تأکید بیشتری بر ضرورت حمایت ساختاریافته از زیست‌بوم فناوری خودرو دارد. صنعت خودرو تنها به خط مونتاژ نهایی محدود نمی‌شود، بلکه به عنوان یک محرک اقتصادی، صنایع پایین‌دستی و بالادستی متعددی نظیر فولاد، پتروشیمی، پلیمر، قطعات الکترونیکی، ماشین‌کاری و تایر را به حرکت درمی‌آورد. از دیدگاه اقتصاد کلان، نگاهی تقلیل‌گرایانه به خودروسازی و پیشنهاد تعطیلی یا توقف تولید به بهانه کیفیت پایین محصولات، یک اشتباه استراتژیک به شمار می‌رود و می‌تواند عواقب منفی قابل توجهی از جمله بیکاری گسترده در زنجیره تأمین و آسیب به صنایع وابسته به دنبال داشته باشد.
در مقابل، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و وارد کردن نوآوری به خطوط تولید می‌تواند به مرور زمان نقاط ضعف کیفی را برطرف کند. معاونت علمی اعلام کرده است که آمادگی کامل خود را جهت استفاده از ظرفیت صندوق نوآوری و شکوفایی برای تأمین مالی پروژه‌های فناورانه در زنجیره خودروسازی دارد. این حمایت دولتی می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری در بخش تحقیق و توسعه را برای شرکت‌هایی همچون سایپا کاهش داده و روند بومی‌سازی قطعات پیشرفته (High-Tech) را تسریع کند. با این حال، باید بپذیریم که محصولات داخلی هنوز با استانداردهای روز جهانی فاصله دارند، اما اصلاح این روند نیازمند نقد منصفانه و ارائه راه‌حل‌های عملیاتی است.
حسین افشین با انتقاد از رویکردهای حذفی در قبال صنعت خودرو داخلی تصریح کرد:
“نمی‌توان صنعت خودرو را تنها به تعداد خودروهای تولید شده یا هزینه‌های مستقیم آن محدود کرد و سپس نتیجه گرفت که تعطیلی فعالیت خودروساز و اختصاص منابع به شکل دیگری الزاما به نفع کشور خواهد بود. چنین نگاهی زنجیره فناوری و تولیدی را که در پس این صنعت شکل گرفته، نادیده می‌گیرد.”
این اظهارات به وضوح نشان‌دهنده استراتژی حاکمیت در حفظ شاکله اصلی صنعت خودرو و تلاش برای ارتقای آن از طریق ابزارهای دانش‌بنیان است. هر کالای مهندسی شده‌ای در کشور به وضوح دارای نقص‌هایی است، اما اتکا به توان مهندسان داخلی و اصلاح تدریجی این نواقص، تنها راهی است که به استقلال صنعتی و کاهش ارزبری منجر می‌شود. نقد تخصصی و داده‌محور می‌تواند به خودروسازها ملزم به ارتقای مستمر کیفیت کند، اما انکار کامل دستاوردها تنها به خروج سرمایه‌های انسانی و مالی از این بخش حیاتی خواهد انجامید.
هم‌افزایی نهادهای حاکمیتی برای اجرای مگاپروژه‌های فناورانه
توسعه صنعت خودرو در شرایط تحریمی کنونی فراتر از ظرفیت یک بنگاه اقتصادی خاص است و نیازمند هم‌افزایی جامع در سطح ملی می‌باشد. در این راستا، فرشاد مقیمی، رئیس هیئت عامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، در نشست مشترک اخیر، پیشنهاد تشکیل کارگروهی مشترک و انعقاد تفاهم‌نامه‌ای جامع میان معاونت علمی، وزارت صمت، ایدرو و خودروسازان را مطرح کرد. هدف از این پیشنهاد، تجمیع منابع و اجتناب از موازی‌کاری در تعریف مگاپروژه‌های فناورانه است.
تعریف مگاپروژه‌هایی با زمان‌بندی دقیق و زیرپروژه‌های مشخص، یک رویکرد مدیریتی مثبت برای جلوگیری از هدررفت منابع تحقیق و توسعه محسوب می‌شود. زمانی که نهادهای استانداردسازی، سیاست‌گذاری و تأمین مالی در یک کارگروه مشترک مشارکت داشته باشند، مسیر تجاری‌سازی فناوری‌های نوآورانه مانند خودروهای متصل (Connected Cars) و سیستم‌های پیشرفته همیار راننده (ADAS) هموارتر خواهد شد. این ساختار مشارکتی تضمین می‌کند که اهداف تعیین شده در کاغذ با واقعیت‌های خطوط تولید و محدودیت‌های زنجیره تأمین همخوانی داشته باشند.
اصلاح ساختار مالی و عملیاتی در گروه خودروسازی سایپا
گسترش فناوری و تولید محصولات جدید به یک بستر مالی پایدار و ساختار شرکتی چابک نیاز دارد. گروه خودروسازی سایپا در سال‌های اخیر با مشکلات مالی عمیق، زیان انباشته بالا و تعهدات معوق روبرو بوده است که این موارد به عنوان بزرگ‌ترین مانع برای تحقیق و توسعه عمل کرده‌اند. مدیریت ارشد سایپا با درک این موقعیت، برنامه‌ای جامع برای اصلاح ساختار مالی، مدیریت هزینه نهایی و سامان‌دهی دارایی‌ها به اجرا گذاشته است. یکی از اقدامات کلیدی و مثبت در این دوره، شناسایی و انحلال شرکت‌های اقماری و غیرضروری زیرمجموعه بوده است. وجود چندین شرکت موازی که هیچ ارزش افزوده‌ای برای جریان اصلی تولید خودرو ندارند، تنها باعث افزایش هزینه‌های سربار و کندی در تصمیم‌گیری‌های استراتژیک شده بود.
حذف شرکت‌های غیرمرتبط با ماموریت اصلی سایپا و تمرکز بر چابک‌سازی سازمانی، علاوه بر شفافیت در صورت‌های مالی، به آزادسازی منابع مسدود شده کمک شایانی کرده است. فروش دارایی‌های غیرمولد و هدایت منابع حاصل از آن به سمت خطوط تولید و تسویه بدهی‌های معوق، به سایپا اجازه داده است تا از خطر توقف تولید عبور کرده و جریان عملیاتی خود را حفظ کند. این انضباط مالی پیش‌نیاز اصلی برای هرگونه سرمایه‌گذاری در بخش‌های فناورانه‌ای مانند توسعه پلتفرم‌های هیبریدی است. در بعد اقتصادی، کاهش بهای تمام‌شده تولید از طریق بهینه‌سازی فرآیندها و مدیریت زنجیره تأمین، راهکاری است که به‌طور مستقیم بر حاشیه سود شرکت و توانایی آن در رقابت با خودروهای وارداتی تأثیرگذار خواهد بود.
علی شیخ‌زاده، مدیرعامل گروه خودروسازی سایپا، با اشاره به شرایط دشوار در ابتدای دوره مدیریتی و دستاوردهای به‌دست آمده از چابک‌سازی گروه بیان کرد:
“مهم‌ترین هدف ما این بود که در کنار پرداخت تعهدات گذشته، جریان تولید و حیات عملیاتی شرکت حفظ شود. به همین منظور، مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان در زمینه تأمین مالی، فروش دارایی‌ها، کاهش بهای تمام‌شده و مدیریت هزینه‌ها در دستور کار قرار گرفت.”
امروز، نشانه‌های خروج از بحران مدیریت منابع در سایپا به تدریج نمایان می‌شود. اصلاح ساختار شرکتی و تزریق منابع به بخش‌های تحقیق و توسعه نشان می‌دهد که این گروه خودروسازی در تلاش است تا تصویر سنتی خود را دگرگون کرده و به عنوان یک خودروساز مبتنی بر فناوری‌های روز در بازار عمل کند. با این حال، موفقیت نهایی این استراتژی وابسته به ادامه انضباط مالی، پایبندی به برنامه‌های زمان‌بندی توسعه محصول و حمایت عملی نهادهای دولتی از پروژه‌های زیربنایی این شرکت خواهد بود. سایپا در حال پیمودن مسیر تحول است و آینده این حرکتی به شدت به مدیریت اصلاح ریسک‌های اقتصادی و تکنولوژیک در سال‌های آتی بستگی دارد.
