کاهش مصرف بنزین بدون افزایش قیمت/ بهینه‌سازی مصرف بنزین در شرایط جنگی
با پایان فصل تابستان که نگرانی‌ها درباره کمبود بنزین و افزایش قیمت آن به یکی از بحث‌های برجسته اقتصادی بدل شده بود، اکنون در میانه‌های پاییز رئیس‌جمهور خبر از بی‌نیازی کشور به واردات این فرآورده نفتی می‌دهد. این تغییر وضعیت، در کنار حمایت‌های مردمی در جهت کاهش مصرف، با اقداماتی نظیر مقابله با قاچاق، بهبود توزیع سوخت، توسعه حمل‌ونقل عمومی و برقی‌سازی ناوگان شهری همراه بوده است؛ روندی که نشان می‌دهد مدیریت بحران بنزین تنها به افزایش قیمت وابسته نیست.
همشهری در خبری به نقل از مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در نشستی با شورای اطلاع‌رسانی دولت آورده است که با همکاری مردم و اجرای برنامه‌های صرفه‌جویی و مدیریت مصرف، کشور قادر به بی‌نیازی از واردات بنزین شده است. او هزینه احتمالی واردات مورد نیاز را ۱۲ میلیارد دلار ارزیابی کرده و اضافه نموده است که درآمد حاصل از افزایش قیمت سوخت و صرفه‌جویی باید به مردم برگردانده شود.
آمار رسمی از کاهش مصرف بنزین و افزایش استفاده از سوخت‌های جایگزین حکایت دارد و داده‌های موجود نمایانگر این است که اقدامات انجام‌شده توسط دولت، مردم، شهرداری تهران و دیگر نهادهای مرتبط، به کاهش مصرف سوخت منجر شده است.
مقابله با قاچاق؛ حذف ۶۰۰ هزار کارت سوخت بی‌هویت
یکی از استراتژی‌های دولت در مدیریت بازار سوخت، مقابله با قاچاق و جلوگیری از سوءاستفاده از سهمیه‌های سوخت است. مسعود پزشکیان در تاریخ ۲۲ مهرماه اعلام کرد که ۶۰۰ هزار کارت سوخت گازوئیل فاقد هویت معتبر از چرخه بهره‌برداری خارج شده‌اند. به موازات این اقدام، وزارت نفت و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز برنامه‌هایی را برای تقویت نظارت بر زنجیره تأمین و توزیع سوخت دنبال می‌کنند.
بر این مبنا، بخشی از ناوگان حمل‌ونقل کشور به دستگاه‌های ردیاب مجهز گردیده و در مبادی ورودی و خروجی چند پالایشگاه، تجهیزات اندازه‌گیری نصب شده است. بر اساس داده‌های اولیه، در اول مهرماه ۷ هزار دستگاه از مجموع ۱۵ هزار ناوگان حمل‌ونقل کشور به ردیاب مجهز شده بودند.
نگهداری کارت‌های سوخت جایگاه‌ها؛ کاهش انحراف روزانه ۵ میلیون لیتر بنزین
یکی از چالش‌های کلیدی در بازار سوخت ایران، انحراف بنزین از شبکه رسمی توزیع آن است. برآوردها نشان می‌دهد که دچار انحراف روزانه حدود ۴ تا ۵ میلیون لیتر بنزین هستیم؛ رقمی که تمام آن ناشی از قاچاق برون‌مرزی نیست و بخشی از آن به مصارف غیرمجاز داخلی مربوط می‌شود.
بر اساس اظهارات ارائه‌شده، حدود ۳ میلیون لیتر از این انحراف در استان‌های مرزی مانند کرمان، سیستان و بلوچستان و هرمزگان رخ می‌دهد و تقریباً ۲ میلیون لیتر نیز مربوط به تهران است و بخشی از بنزین برای مصارف صنعتی نظیر تولید رنگ و تینر به‌کار می‌رود.
با روش جدید، استفاده از کارت‌های آزاد برای جایگاه‌ها نیازمند احراز هویت بانکی است. رمز ثابت ۱۱۱۱ که قبلاً مورد استفاده قرار می‌گرفت، کنار گذاشته شده و راننده پس از ارائه کارت بانکی و تأیید هویت، رمز یک‌بارمصرف دریافت می‌کند.
به کمک این طرح، مشخصات مرتبط با سوخت‌گیری با کارت‌های آزاد قابل پیگیری خواهد بود و امکان شناسایی مصرف‌های غیرعادی فراهم می‌شود.
عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت کشور، در گفتگوی خود با برنامه پارک وی همشهری اعلام کرد که این طرح در چند جایگاه تهران پیاده‌سازی شده و انتظار می‌رود در طول سه ماه به سرتاسر کشور سرایت کند. به گفته وی، هدف از این برنامه، افزایش شفافیت و بهینه‌سازی تخصیص سوخت است.
تجربه کرمان نیز نشان می‌دهد که اصلاح شیوه توزیع سوخت می‌تواند به بهینه‌سازی مصرف کمک کند. در این استان، از مردادماه برنامه‌ای برای انتقال سهمیه سوخت از کارت‌های اضطراری به کارت‌های شخصی و بهبود شیوه تخصیص بنزین به اجرا درآمد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از نتایج اولیه این طرح، مصرف بنزین در کرمان نسبت به مرداد سال گذشته حدود ۲۷ میلیون لیتر کاهش یافته است.
گاز طبیعی فشرده (سی‌ان‌جی)؛ جایگزین روزانه ۲ میلیون لیتر بنزین
افزایش استفاده از گاز طبیعی فشرده (سی‌ان‌جی) نیز از عوامل برجسته در کاهش مصرف بنزین و مدیریت ناترازی سوخت در کشور به شمار می‌آید. آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نشان می‌دهد که مصرف روزانه سی‌ان‌جی از ۱۴ میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعب در مردادماه به ۱۶ میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعب در مهرماه ارتقا یافته است؛ افزایشی معادل ۲ میلیون مترمکعب در روز که نود و چهارصد درصد رشد را نشان می‌دهد.
ظرفیت موجود برای گسترش این سوخت قابل توجه است. مقامات مسئول اعلام کرده‌اند که زیرساخت‌های کشور قابلیت تأمین روزانه حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون مترمکعب سی‌ان‌جی را دارند؛ درحالی‌که مصرف فعلی هنوز به این سطح نمی‌رسد. ایران دارای حدود ۲۵۰۰ جایگاه سی‌ان‌جی است، اما برای بهره‌برداری بهتر می‌بایست تجهیزات نوسازی شده و تمامی نازل‌ها فعال شوند و در مناطق کم‌برخوردار دسترسی به این نوع سوخت تسهیل شود. گسترش استفاده از سی‌ان‌جی، به ویژه در خودروهای دوگانه‌سوز و ناوگان حمل‌ونقل عمومی، قادر است فشار بر شبکه تأمین بنزین را کاهش دهد.
همراهی مردم در کاهش مصرف بنزین
یکی از نکات مورد تأکید رئیس‌جمهور، مشارکت مردم در مدیریت مصرف انرژی است. آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نشان‌دهنده تغییر در الگوی مصرف سوخت است. به گفته مدیر امور مصرف این شرکت، مصرف روزانه بنزین از ۱۴۴ میلیون لیتر در مردادماه به ۱۳۴ میلیون لیتر کاهش یافته است.
مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نیز پیشتر اعلام کرده بود که مصرف بنزین در دوره اجرای طرح‌های اصلاحی، نسبت به دوره مشابه سال گذشته حدود ۳ درصد افت داشته و مصرف سی‌ان‌جی حدود ۱۲ درصد افزایش یافته است.
این اعداد نشان می‌دهند که همکاری مردم، در کنار مدیریت تقاضا و استفاده فزاینده از سوخت‌های جایگزین، می‌تواند به کاهش نیاز کشور به بنزین یاری رساند. کاهش استفاده از خودروهای شخصی، پرهیز از سفرهای غیرضروری، استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی و مشارکت عمومی در برنامه‌های مدیریت مصرف، به همراه سیاست‌های دولت، از راه‌های دستیابی به این هدف محسوب می‌شوند.
اقدامات شهرداری؛ از مترو و اتوبوس رایگان تا توسعه ناوگان برقی
مدیریت شهری تهران در ماه‌های اخیر اقداماتی را به منظور تسهیل دسترسی به حمل‌ونقل عمومی و گسترش وسایل نقلیه برقی اجرا کرده است. این اقدامات نمی‌توانند تنها به کاهش آلودگی هوا و ترافیک کمک کنند، بلکه می‌توانند وابستگی بخشی از سفرهای شهری به بنزین را نیز کاهش دهند.
مترو و اتوبوس رایگان: در زمان جنگ، شهرداری تهران استفاده از مترو و اتوبوس‌های تندرو را به صورت رایگان فراهم کرد تا شهروندان بدون هزینه اضافی به سفر در شهر بپردازند. در تیرماه امسال نیز شورای شهر مصوب کرد که مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی تا زمان اعلام رسمی پایان جنگ، به صورت رایگان در دسترس باشند. این اقدام، دسترسی آسان شهروندان به حمل‌ونقل عمومی را تسهیل کرده و می‌تواند به کاهش وابستگی سفرهای روزانه به خودروهای شخصی کمک کند.
اتوبوس‌های برقی: برقی‌سازی ناوگان اتوبوسرانی تهران در ماه‌های اخیر شتاب گرفته است. یکی از اعضای شورای شهر اعلام کرده که قرارداد واردات ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس برقی به امضا رسیده و تا زمان انتشار این گزارش، بیش از ۵۱۰ دستگاه از این اتوبوس‌ها وارد کشور شده‌اند.
افزایش ناوگان عمومی: در کنار توسعه ناوگان برقی، افزایش تعداد اتوبوس‌های فعال نیز در دستور کار شهرداری قرار گرفته است. معاون حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران در آغاز مهرماه اعلام کرده که تعداد اتوبوس‌های فعال پایتخت، که در آن مقطع حدود ۲۵۰۰ دستگاه بود، به ۳۵۰۰ دستگاه افزایش می‌یابد.
تاکسی‌های برقی: سازمان تاکسیرانی تهران نیز به منظور استفاده بیشتر از خودروهای برقی در حال حرکت است. در این راستا، ۱۹۲۴ تاکسی برقی تاکسی‌های فرسوده را جایگزین کرده‌اند. علی رحیمی، مدیرعامل سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی شهرداری تهران، در تاریخ ۱۰ مهرماه اعلام کرد که ۱۳۰۰ تاکسی برقی جدید به ناوگان خدماتی وارد شده و مجموع تعداد تاکسی‌های برقی در اختیار این ناوگان به همراه حدود ۴۰۰ دستگاه برقی که پیش از این وارد شده بودند، از ۲ هزار دستگاه فراتر رفته است.
کمک به نهادها و شهروندان: شهرداری تهران نیز در این دوره، ۲۰۰۰ دستگاه اسکوتر برقی را به شهروندان با تسهیلات کم‌بهره واگذار کرده است. همچنین ۱۵۰ خودروی برقی به پلیس راهور تحویل داده شده و ۱۶۴ موتور سیکلت برقی به اداره پست تهران سپرده شده است.
ایستگاه‌های شارژ: توسعه ناوگان برقی بدون ایجاد زیرساخت‌های شارژ امکان‌پذیر نیست. به گفته آمارها، در این دوره ۲۵ ایستگاه شارژ با ۲۲۴ استند تأسیس و راه‌اندازی شده است. همچنین طبق اعلام مدیرعامل شرکت کنترل ترافیک تهران، در شهریورماه ۹ ایستگاه شارژ ناوگان برقی در نقاط مختلف پایتخت فعالیت داشته و در مجموع ۱۵۰ دستگاه شارژر پرقدرت ۱۲۰ کیلوواتی در سطح شهر نصب شده است.
در همان مقطع، از ساخت ۶ ایستگاه جدید شارژ در نقاطی نظیر تهرانپارس، اکباتان، جنت‌آباد، جوانمرد قصاب و پایانه شرق قدیم خبر داده شد که موعد بهره‌برداری آن‌ها تا پایان سال تنظیم گردیده است.
تمامی این اقدامات، که از تسهیل دسترسی به مترو و اتوبوس گرفته تا توسعه اتوبوس‌ها و تاکسی‌های برقی و زیرساخت‌های شارژ را شامل می‌شود، نشان‌دهنده پیشرفت در زمینه حمل‌ونقل جایگزین در تهران است؛ ابزارهایی که می‌توانند در کنار مدیریت مصرف و مقابله با قاچاق، به کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی یاری کنند.
افزایش قیمت بنزین؛ تنها راه نجات اقتصادی؟
در تابستان امسال و همزمان با افزایش نگرانی‌ها درباره تأمین بنزین، برخی از حامیان آزادسازی قیمت‌ها، به شدت درمانی برای مقابله با مساله مصرف، افزایش قیمت بنزین را تنها راهکار مطرح می‌کردند؛ گروهی که ادعا می‌کردند بدون افزایش قیمت بنزین، اقتصاد کشور با بحرانی جدی مواجه خواهد شد. اما تجربه صف‌های طولانی در پمپ‌بنزین‌های تهران مؤید این نکته است که مشکل بنزین صرفاً به قیمت‌گذاری و میزان مصرف خلاصه نمی‌شود.
به اعتقاد موافقان افزایش قیمت بنزین، هیچ گزینه‌ای به جز گرانی بنزین وجود نداشت. دیروز مجید شاکری، کارشناس اقتصادی، در صفحه شخصی خود در ایکس رسماً خواستار برخورد با افرادی شد که در تابستان بر ضرورت افزایش قیمت بنزین تأکید داشتند و خاطرنشان کرد که باید با عوامل بروز بحران یک هفته‌ای بنزین در تهران برخورد شود.
شاکری نسبت به عواقب شوک‌درمانی قیمتی هشدار داده و بیان کرده که افزایش ناگهانی قیمت بنزین، با توجه به آثار تورمی و تغییر مجدد قیمت‌های نسبی، دولت را به دوری از یک چرخه بی‌پایان افزایش قیمت‌ها می‌کشاند. او تأکید می‌کند که اصلاحات می‌بایست تدریجی انجام شود تا مردم فرصت تطابق با شرایط جدید را داشته باشند.
تجربه‌های اخیر نشان می‌دهد که مدیریت بنزین نیازمند تدوین مجموعه‌ای از تدابیر است، از جمله مقابله با قاچاق، بهبود شبکه توزیع، کاهش مصرف، تقویت حمل‌ونقل عمومی، برقی‌سازی ناوگان و بهینه‌سازی خودروها. گرانی ممکن است یک ابزار در مدیریت تقاضا باشد، اما نمی‌تواند جایگزین اصلاح زیرساخت‌ها و حل مشکلات ساختاری شود.
۲۱۷
