دلیل غم فیل: چرا اجساد نوزادان فوت شده را جابه‌جا می‌کند؟
در سپتامبر سال ۲۰۲۵، فدریکو ورونزی، عکاس حیات‌وحش، در حین جستجو برای گله‌ای از فیل‌ها در بستر یک رودخانه‌ی خشک در بیابان نامیبیا شاهد صحنه‌ی دلخراشی بود. فیل ماده‌ای جسد نوزادی را با خرطومش حمل می‌کرد؛ پاهای کوچک نوزاد به دور خرطوم او پیچیده بود و بدن بی‌جان نوزاد در هوا معلق مانده بود.
ورونزی ساعت‌ها به دنبال گله بود و مشاهده کرد که فیل ماده گاهی جسد نوزاد را زمین می‌گذارد تا آب بنوشد یا کمی علف بخورد و سپس دوباره آن را برمی‌دارد و به راهش ادامه می‌دهد. یکی از تصاویری که او از این صحنه گرفته است، عنوان برنده‌ی اصلی مسابقه‌ی عکاسی حیات‌وحش سال ۲۰۲۶ را که توسط موزه تاریخ طبیعی لندن برگزار می‌شود، به دست آورد.
اما نکته‌ی شگفت‌آور این واقعیت بود که نوزاد مرده مالک این فیل ماده نبود.
فیل ماده‌ای که هنوز با فقدان فرزندش زندگی می‌کند
کریستین وینتر، مدیر برنامه‌ی حفاظت در سازمان غیرانتفاعی کمک به روابط انسان و فیل (EHRA)، بیان کرد که این فیل ماده ۱۴ ساله است و دو سال پیش فرزندش را از دست داده است. از آن زمان تاکنون، او چهار بار دیگر نیز مشاهده شده که اجساد نوزادان از بین رفته‌ی سایر فیل‌ها را حمل می‌کند. به گفته‌ی وینتر، این واقعه نخستین مورد ثبت‌شده از این نوع رفتار در میان فیل‌های این ناحیه است.
این مشاهده پرسش مهمی را برمی‌انگیزد: چرا فیلی که مدت‌ها پیش نوزادش را از دست داده، هنوز نسبت به نوزادان مرده‌ی دیگر واکنش نشان می‌دهد؟
محققان هنوز پاسخی قطعی ندارند، اما چند تئوری امیدوارکننده وجود دارد. یکی از این تئوری‌ها این است که حمل کردن جسد نوعی برقراری ارتباط عاطفی باشد و فیل ماده به این وسیله تلاش می‌کند تا با حس فقدان خود کنار بیاید. احتمال دیگری نیز این است که مرگ نوزادان دیگر دوباره تجربه‌ی از دست‌دادن فرزندش را در او تداعی کند.
توضیح ساده‌تری نیز وجود دارد: شاید فیل ماده قصد داشته تا از جسد نوزاد در برابر شکارچیان محافظت کند. بنابر این، گرچه این رفتار با فرآیند سوگ سازگار است، اما نمی‌توانیم به‌طور قطع انگیزه یا احساس واقعی حیوان را شناسایی کنیم.
ورونزی عقیده دارد که شناخت گذشته‌ی این فیل، معنای جدیدی به تصویرش می‌بخشد. او می‌گوید مشاهده‌ی رفتار حیوان پس از از دست‌دادن فرزندش نشان می‌دهد که احساسات فیل‌ها احتمالا به مراتب پیچیده‌تر از آنچه می‌پنداریم هستند.
آیا فیل‌ها برای مردگان خود سوگواری می‌کنند؟
رفتار این فیل ماده تنها نمونه‌ای از واکنش فیل‌ها به مرگ نزدیکانشان نیست. محققان پیش‌تر رفتارهایی را ثبت کرده‌اند که به سوگواری شباهت دارند؛ از لمس استخوان‌های فیل‌های مرده گرفته تا سپری کردن زمان طولانی در کنار بقایای آنها.
دانشمندان هنوز نمی‌دانند که فیل‌ها چگونه به مفهوم مرگ پی می‌برند، اما واکنش‌های آنها به اجساد مردگان نشان می‌دهد که مرگ همنوعان برایشان موضوعی بی‌اهمیت نیست.
جویس پول، تخصصش را بر رفتار فیل‌های آفریقایی متمرکز کرده و افراد موسس Elephant Voices است، تجربه‌ای مشابه را در کنیا ثبت کرده است. او فیل مادری را دید که پس از تولد نوزاد مرده‌اش بارها کوشش کرد جسد را از روی زمین بلند کند. این فیل سپس به مدت دو روز با بدن نوزاد بود و از آن محافظت کرد.
مشاهدات دیگر حاکی از آن است که فیل‌ها گاهی به مکان بقایای نزدیکان یا حتی فیل‌های ناآشنا بازمی‌گردند و استخوان‌ها را لمس کرده و مدتی طولانی کنار آنها ایستاده‌اند.
این‌گونه رفتارها نشان دهنده‌ی این است که مرگ همنوعان برای فیل‌ها فراتر از کنجکاوی ساده مورد توجه قرار می‌گیرد. اما همچنان تعیین اینکه این واکنش‌ها تا چه حد با تجربه‌ی انسانی سوگ مشابهت دارند، نیازمند تحقیقات بیشتری است.
فیل‌های بیابانی نامیبیا در خطرند
عکس ورونزی علاوه بر جلب توجه به جنبه‌های عاطفی فیل‌ها، وضعیت نگران‌کننده‌ی جمعیت کوچکی از فیل‌های بیابانی نامیبیا را نیز نشان می‌دهد.
حدود ۱۵۰ فیل در امتداد بستر پنج رودخانه در بیابان نامیب زندگی می‌کنند. این جانوران برای یافتن آب و غذا مسافت‌های طولانی را می‌پیمایند و با بهره گیری از تجربیات یادگرفته، خود را با شرایط سخت وهوا سازگار کرده‌اند.
فیل‌های بیابانی به عنوان یک گونه مجزا شناخته نمی‌شوند، بلکه جمعیتی از فیل‌ها هستند که شیوه زندگی متفاوتی را یاد گرفته‌اند. وینتر اشاره می‌کند که این شناخت رفتاری برای بقای آنها حیاتی است و از دست دادن آن به سادگی قابل جبران نیست.
جمعیت این فیل‌ها طی دو دهه‌ی گذشته به کاهش قابل توجهی مواجه شده است. خشکسالی‌های طولانی و درگیری با انسان‌ها به خصوص در زمینه‌ی منابع آب، از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده‌ی این جمعیت محسوب می‌شود. فیل‌ها گاهی به منظور دسترسی به آب به مزارع کشاورزی نفوذ کرده و به مخازن و لوله‌ها آسیب وارد می‌آورند؛ این امر موجب افزایش تنش‌ها میان جوامع محلی و حیات‌وحش می‌شود.
یکی از نگران‌کننده‌ترین چالش‌ها در این جمعیت، مرگ‌ومیر بالا در نوزادها است. به گفته‌ی وینتر، از ۱۶ نوزادی که بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲ متولد شدند، تنها دو نوزاد زنده مانده‌اند.
محققان بر این باورند که برخی نوزادان ممکن است به‌دلیل زایمان زودرس جان خود را از دست بدهند. وزن نوزادان مرده‌ای که گروه حفاظتی پیدا کرده‌اند، حدود ۶۰ تا ۶۵ کیلوگرم بوده در حالی که نوزاد سالم معمولاً هنگام تولد بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم وزن دارد.
یکی از دلایل احتمالی برای این وضعیت، فشارهای مزمن وارده بر فیل‌های ماده ناشی از درگیری با انسان‌هاست. تحقیقات گذشته نشان داده که فیل‌ها ممکن است در پاسخ به تجارب آسیب‌زا، علائم مشابه اختلال استرس پس از سانحه را نشان دهند.
پژوهشگران به‌دنبال علت مرگ نوزادان هستند
سازمان EHRA به همراه دانیلا چاسید، پژوهشگر دانشگاه ایندیانا، تحقیقی را به منظور بررسی تأثیر استرس مزمن و عوامل محیطی بر سلامت فیل‌های بیابانی آغاز کرده است. در این پروژه که تا سال ۲۰۲۸ ادامه خواهد داشت، نمونه‌های مدفوع فیل‌ها به‌منظور تحلیل هورمون‌های مرتبط با استرس و عملکرد تیروئید و همچنین شناسایی آلاینده‌هایی مانند فلزات سنگین و مواد شیمیایی پایدار PFAS جمع‌آوری خواهند شد.
جمعیت فیل‌های بیابانی نامیبیا در حال کاهش است و آینده آنها با چالش‌های جدی مواجه است.
محققان همچنین در نظر دارند سطح هم‌خونی در جمعیت فیل‌های بیابانی را مورد بررسی قرار دهند تا دریابند آیا تفاوت‌های ژنتیکی یا تبار والدین بر احتمال زنده‌ماندن نوزادان تأثیرگذار است یا نه.
هنوز مشخص نیست که این عوامل تا چه حد در مرگ‌ومیر بالای نوزادان نقش دارند، اما یافته‌ها می‌تواند به درک بهتر چالش‌هایی که این جمعیت کوچک با آن مواجه است، کمک کند.
برای ورونزی، تصویر فیل ماده‌ای که جسد نوزاد دیگری را با خود حمل می‌کرد، یادآور این است که تلاش برای محافظت از حیات‌وحش باید فراتر از صرفاً جلوگیری از انقراض گونه‌ها باشد. او امیدوار است عکسش توجه‌ها را به زندگی و وضعیت هر فیل جلب کرده و به آنها به‌عنوان موجوداتی مستقل با روابط اجتماعی و احساسات پیچیده، نگاه کند.
ورونزی امیدوار است تصاویری که ثبت کرده به درک بهتر دنیای داخلی فیل‌ها کمک کرده و نگاهی عمیق‌تر به احساسات این موجودات به ما ارائه دهد.
