افزایش فشار رکود تورمی / کاهش ۱۰.۱ درصدی رشد اقتصادی

اقتصاد ایران در طی بیش از شصت سال گذشته، مسیری پیچیده و پرچالش را طی کرده است، از رشدهای دو رقمی و روندهای کم‌تورمی گرفته تا دوره‌های رکود، بی‌ثباتی در نرخ ارز و تورم‌های مزمن. در دهه ۴۰، نرخ رشد اقتصادی قریب به ۱۱.۴ درصد و نرخ تورم حدود ۱.۶ درصد بود؛ اما در سال‌های بعد، تدریجاً فاصله بین ظرفیت‌های رشد اقتصادی و فشارهای تورمی افزایش یافت. اکنون در سال ۱۴۰۵، با ثبت رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصدی در فصل بهار و نرخ تورم سالانه ۷۳.۶ درصدی در پایان شهریور، پرسش اصلی این است که چگونه اقتصاد ایران از دوره‌های رونق و تورم پایین به یکی از سخت‌ترین وضعیت‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر منتقل شده است.

اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ به دنبال همزمانی نرخ تورم بی‌سابقه و کاهش شدید رشد اقتصادی، وارد یکی از سخت‌ترین مراحل رکود تورمی در دهه‌های اخیر گردیده است. طبق آمارهای مرکز آمار ایران، تا پایان شهریور، نرخ تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه به نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده و رشد اقتصادی در بهار امسال منفی ۱۰.۱ درصد اعلام شده است. مقایسه این ارقام با عملکرد اقتصادی ایران از دهه ۴۰ تا کنون نشان می‌دهد که اگرچه کشور در گذشته رکودهای عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده، همزمانی شدید این دو شاخص در حال حاضر بی‌سابقه است.

در دهه ۴۰، اقتصاد ایران شاهد ترکیبی از رشد بالا و تورم پایین بود، با میانگین رشد اقتصادی ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم ۱.۶ درصد. اما در دهه ۵۰، با کاهش رشد و تحولات سیاسی و آغاز بحران‌های اقتصادی، میانگین رشد به حدود یک درصد کاهش یافت و میانگین تورم به ۱۳.۵ درصد افزایش پیدا کرد.

دهه ۶۰ به شدت تحت تأثیر جنگی هشت‌ساله و محدودیت‌های اقتصادی قرار داشت. میانگین رشد اقتصادی در این دهه حدود ۲.۷ درصد و میانگین تورم به ۱۸.۱ درصد رسید. برخی سال‌ها، اقتصاد دچار افت جدی شد؛ به‌ویژه در سال ۱۳۵۹ که رشد اقتصادی منفی ۲۱.۶ درصد ثبت گردید. با این حال، نرخ تورم آن دوره نسبت به سطوح کنونی فاصله زیادی داشت.

در دهه ۷۰، اقتصاد پس از جنگ به مرحله بازسازی و اصلاح سیاست‌های اقتصادی وارد شد. میانگین رشد اقتصادی به ۵.۳ درصد رسید، اما در همان زمان، میانگین تورم نیز حدود ۲۴.۴ درصد بود. در سال ۱۳۷۴، نرخ تورم به ۴۹.۴ درصد افزایش یافت که یکی از بالاترین نرخ‌های ثبت‌شده بعد از انقلاب به شمار می‌رود.

دهه ۸۰ به لحاظ ترکیب رشد و تورم دوره‌ای نسبتا پایدار به حساب می‌آید. در این دوره، میانگین رشد اقتصادی تقریباً ۵.۳ درصد و میانگین تورم ۱۴.۷ درصد ثبت شد. اما این وضعیت در دهه ۹۰ استمرار نیافت. تحریم‌ها، نوسانات ارزی و خروج ایالات متحده از برجام، باعث تضعیف رشد اقتصادی و کاهش آن به حدود ۱.۱ درصد شد؛ در حالی که میانگین تورم به ۲۵.۲ درصد افزایش پیدا کرد.

در چهار سال ابتدایی دهه ۱۴۰۰، اقتصاد ایران دوباره به سمت رشد مثبت حرکت کرد و میانگین رشد سالانه در فاصله ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ به حدود ۴.۴ درصد رسید. با این حال، تورم نتوانست تحت کنترل درآید و در سال ۱۴۰۱ به ۵۳.۱ درصد رسید. بر اساس برآورد بانک مرکزی، در سال ۱۴۰۴، رشد اقتصادی به منفی ۲.۸ درصد تنزل پیدا کرد و در بهار ۱۴۰۵ این افت به منفی ۱۰.۱ درصد رسید، همزمان، تورم سالانه در پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد افزایش پیدا کرد.

مقایسه روند چنددهه اخیر نشان می‌دهد که اقتصاد ایران به‌تدریج از دوران رشد و تورم پایین دور شده و با چالش‌های ساختاری از جمله رشد پایین، تورم مزمن و بی‌ثباتی ارزی روبه‌رو شده است. با وجود اینکه این مسیر همواره یکسان نبوده و دهه ۸۰ نشانه‌هایی از بهبود نسبی در عملکرد اقتصادی داشته است، اما وضعیت اقتصادی سال ۱۴۰۵ از نظر همزمانی تورم بسیار بالا و رشد منفی شدید، شرایطی ویژه را ایجاد کرده است.

شایان ذکر است که ویژگی بارز اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ نه‌تنها افزایش نرخ تورم یا افت رشد اقتصادی است، بلکه وقوع همزمان این دو بحران می‌باشد. تحلیل روندهای چند دهه گذشته نشان می‌دهد که رکودهای عمیق و تورم‌های بالا پیش‌تر نیز تجربه شده‌اند، اما ترکیب منفی ۱۰.۱ درصدی رشد اقتصادی با ۷۳.۶ درصد تورم سالانه، کشور را در یکی از دشوارترین مراحل رکود تورمی چند دهه اخیر قرار داده است.

متن کامل این گزارش به همراه جدول آن را می‌توانید در این‌جا مشاهده کنید.

۲۲۳۲۲۹