اقتصاد در چنبره ناترازی منابع انرژی

تصور کنید یک صبح داغ تابستانی را؛ تابستانی که هنوز به نیمه خود نرسیده، اما اخبار قطعی برق به‌صورت متوالی به گوش می‌رسد. نخست، چند واحد تولید سیمان اعلام می‌کنند که فعلاً تولیدشان به حالت تعلیق درآمده، سپس خبر از کاهش ظرفیت تولید در صنعت فولاد به گوش می‌رسد و پس از آن، پتروشیمی‌ها نیز از محدودیت‌های مصرف انرژی خبر می‌دهند. در همان روز، نشانه‌هایی از این اختلال در تابلوی معاملات بورس تهران هم مشاهده می‌شود؛ نمادهای مربوط به صنایع فلزی و معدنی با احتیاط معامله می‌شوند و تحلیلگران دوباره به یک پرسش مهم برمی‌گردند: چه عواملی موجب شده که اقتصاد ایران به جای بهره‌مندی از مزیت انرژی، آن را به گلوگاهی برای تولید تبدیل کند؟

بورس‌نیوز:

سال‌هاست که اقتصاد ایران به انرژی ارزان به عنوان یک مزیت رقابتی می‌نگریسته است. دسترسی به منابع وسیع گاز و نفت سبب شده تا بسیاری از صنایع بزرگ کشور – از جمله فولاد و پتروشیمی و همچنین سیمان و آلومینیوم – بر پایه همین مزیت بنا شوند. اما امروز همان موهبتی که قرار بود محرک توسعه صنعتی باشد، به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اقتصادی تبدیل شده است.

زمانی که عرضه و تقاضا از یکدیگر فاصله می‌گیرند

ناترازی انرژی به زبان ساده یعنی شکاف میان عرضه و تقاضا. طی سال‌های اخیر، مصرف انرژی در اقتصاد ایران با سرعت زیاد افزایش یافته، اما سرمایه‌گذاری در تولید و زیرساخت‌های انرژی به تناسب این رشد صورت نگرفته است.

در بخش برق، مصرف سالانه به طور مداوم افزایش یافته، در حالی که توسعه نیروگاه‌ها با همین سرعت پیش نرفته است. در بخش گاز نیز موضوع مشابهی وجود دارد. در زمستان، بخش خانگی سهم عمده‌ای از گاز تولیدی کشور را مصرف می‌کند و این امر موجب محدودیت در دسترسی صنایع به گاز می‌شود. در تابستان نیز مصرف برق به اوج خود می‌رسد و بار دیگر صنایع در رده دوم قرار می‌گیرند.

نتیجه این وضعیت چیزی است که در سال‌های اخیر بارها تکرار گشته: توقف یا کاهش تولید در کارخانه‌ها به منظور حفظ تعادل در شبکه انرژی.

صنعتی که بر پایه انرژی بنا شده است

برای درک عمق مشکل، می‌بایست به ساختار صنعتی ایران دقت کرد. بسیاری از صنایع بزرگ کشور به‌طور جدی بر اساس دسترسی آسان به انرژی ارزان پایه‌گذاری شده‌اند. فولاد، پتروشیمی، سیمان و آلومینیوم از جمله صنایعی هستند که هزینه انرژی در آنها بخش مهمی از قیمت تمام‌شده را تشکیل می‌دهد.

طی دهه‌های پیش، سیاست‌گذاران اعتقاد داشتند که منابع گسترده انرژی می‌تواند به عنوان مزیتی پایدار برای این صنایع عمل کند. به همین دلیل، توسعه تعداد زیادی از طرح‌های صنعتی نیز بر همین اساس برنامه‌ریزی شده بود. اما مشکل از آنجایی آغاز شد که مصرف داخلی با سرعتی بسیار بیشتر از ظرفیت تولید انرژی گسترش یافت.

از سوی دیگر، قیمت‌گذاری یارانه‌ای انرژی باعث افزایش قابل توجه مصرف شد، بدون آنکه منابع کافی برای سرمایه‌گذاری در رشد زیرساخت‌ها فراهم گردد. در نتیجه، اقتصادی که روزگاری درباره مازاد انرژی سخن می‌گفت، اکنون با محدودیت در عرضه مواجه است.

هزینه‌ای که بر دوش صنعت سنگینی می‌کند

ناترازی انرژی صرفاً یک مسئله فنی در شبکه برق یا گاز نیست؛ این ناترازی تأثیر مستقیمی بر تولید و سرمایه‌گذاری دارد. هر بار که برق یا گاز صنایع قطع می‌شود، زنجیره تولید با اختلالی جدی مواجه می‌گردد.

در صنعت فولاد، قطع برق ممکن است منجر به توقف کامل خطوط تولید شود. در صنعت سیمان، کاهش عرضه برق به معنای کاهش تولید و افزایش هزینه‌هاست. پتروشیمی‌ها نیز در زمستان با محدودیت گاز مواجه هستند؛ موضوعی که به‌طور مستقیم بر حجم تولید و صادرات آنها تأثیر می‌گذارد.

به طور ظاهری، این محدودیت‌ها ممکن است تنها چند هفته در سال بروز کنند، اما تأثیر آنها بر برنامه‌ریزی تولید به مراتب بیشتر از این بازه زمانی است. شرکت‌ها نمی‌توانند با اطمینان درباره ظرفیت تولید یا توافقات صادراتی خود تصمیم‌گیری کنند، زیرا از زمان وقوع محدودیت‌های انرژی آگاهی ندارند.

نشانگان ناترازی انرژی در بازار بورس

بازار سرمایه یکی از نخستین مکان‌هایی است که آثار این ناترازی را نمایان می‌سازد. تعداد زیادی از شرکت‌های بزرگ بورس تهران در دسته صنایع انرژی‌بر قرار دارند؛ شرکت‌های فولادی، پتروشیمی و سیمانی درصد بالایی از ارزش بازار را به خود اختصاص می‌دهند.

زمانی که خبر از محدودیت‌های برق یا گاز منتشر می‌شود، تحلیلگران بلافاصله برآورد سودآوری این شرکت‌ها را بازنگری می‌کنند. کاهش تولید به معنای افت فروش و در نهایت کاهش سود است. این امر می‌تواند بر انتظارات سرمایه‌گذاران و قیمت سهام تأثیر بگذارد.

به عبارتی، ناترازی انرژی تنها یک چالش در حیطه زیرساخت نیست؛ این موضوع به‌طور مستقیم بر بازار سرمایه و ارزش شرکت‌های بزرگ بورسی تأثیر می‌گذارد.

ریشه این مشکل در حکمرانی بخش انرژی

اگر بخواهیم منشا این چالش را بشناسیم، می‌بایست به شیوه حکمرانی در بخش انرژی توجه کنیم. سال‌ها قیمت‌گذاری یارانه‌ای موجب شده تا مصرف انرژی در اقتصاد ایران بسیار بالا برود. به علاوه، چنین قیمت‌هایی منابع مالی لازم برای سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌ها را نیز محدود کرده است.

علاوه بر این، ناپایداری در سیاست‌های انرژی نیز بر سرمایه‌گذاری تاثیر منفی گذاشته است. سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌ها یا پروژه‌های بزرگ انرژی نیازمند افق‌های بلندمدت و چارچوب‌های پایدار اقتصادی است؛ اما زمانی که چشم‌انداز بازگشت سرمایه روشن نباشد، سرمایه‌گذاران برای ورود به این عرصه تردید خواهند داشت.

گلوگاهی که باید برطرف گردد

اقتصاد ایران برای استمرار رشد صنعتی خود ناگزیر است که مشکل ناترازی انرژی را حل کند. بدون سرمایه‌گذاری کلان در تولید برق و گاز، محدودیت‌های کنونی می‌توانند موانع جدی بر سر راه توسعه صنعتی ایجاد نمایند.

صنایع بزرگ کشور برای ادامه فعالیت به دسترسی پایدار به انرژی نیاز دارند. اگر این دسترسی با اختلال همراه شود، نه تنها تولید کاهش می‌یابد، بلکه انگیزه برای سرمایه‌گذاری‌های جدید نیز از بین خواهد رفت.

در نهایت، بازار سرمایه نیز تصویر واقعی همین وضعیت خواهد بود. بورس می‌تواند بستر تأمین مالی برای پروژه‌های بزرگ صنعتی باشد، اما این نقش تنها زمانی محقق خواهد شد که زیرساخت‌های کلیدی اقتصاد – ازجمله انرژی – قادر به پاسخگویی به نیازهای تولید باشند.

ناترازی انرژی امروز نه تنها یک هشدار درباره وضعیت شبکه برق یا گاز است؛ بلکه نشانه‌ای از یک چالش عمیق‌تر در حکمرانی اقتصادی به‌حساب می‌آید. چالشی که در صورت عدم حل به‌موقع، می‌تواند مزیت‌های صنعتی کشور را به نقطه ضعفی تبدیل کند.