این اختلال اینترنتی چگونه با گذشته متفاوت است؟ بررسی تمامی قطع‌های دیجیتال از سال ۸۸ تا کنون

این ردیف پیام‌های ناچیز که هرگز به مقصد خود نمی‌رسند، صفحه‌ای سردرگم در اینستاگرام و تلگرام را به ذهن می‌آورد. آیا یادآور حوادث چند روزه‌ای است که جنگ نام دارد یا سال ۱۴۰۱؟ آیا برف آبان سال ۱۳۹۸ را دوباره در ذهن زنده می‌کند یا خاطرات خرداد ۱۳۸۸ را تداعی می‌کند؟

این قطع اینترنت بی‌مانند است. هیچ دوره دیگری را نمی‌توان به آن مشابه دانست. این جدی‌ترین شکل از قطع ارتباطات است که تا به امروز تجربه شده است. این گفته‌هایی است که از زبان کارشناسان اینترنت به گوش می‌رسد. حتی اگر این وضعیت را با قطع اینترنت افغانستان در مهرماه مقایسه کنیم، آنچه امروز تجربه می‌شود دارای لایه‌های پیچیده‌تر و عمیق‌تری است.

سرعت حوادث به حدی بالا بوده که یادآوری تجربیات قطع اینترنت را با چالشی جدی مواجه کرده است و شمارش روزهای آن را به امری دشوار تبدیل نموده است. در این حافظه آشفته چگونه می‌توان به یادآوری واقعیت‌های گذشته پرداخت؟ در جنگ ۱۲ روزه ارتباطات به چه شکل قطع شد؟

«در جنگ ۱۲ روزه هیچ‌گاه پیام‌رسان‌های داخلی از دسترس خارج نشده بودند و شبکه ملی به هم نخورده بود. شبکه ملی اطلاعات در تاریخ‌های هجدهم و نوزدهم دی‌ماه به‌طور عمدی از دسترس خارج شد تا هرگونه ارتباط ممکن را کاهش دهد.» این نکته‌ای است که وحید فرید، کارشناس اینترنت، در گفت‌وگو با زومیت مطرح می‌کند.

در دوره جنگ درصد بسیار کمی از کاربران اینترنت خانگی از طریق پروکسی یا فیلترشکن‌ها ارتباط خود را با دنیای آزاد حفظ کرده بودند. آیا وضعیت کنونی که در آن قرار داریم، شبیه به جایی است که در سال ۱۴۰۱ آن را تجربه کرده بودیم؟

«در سال ۱۴۰۱، قطع اینترنت به‌صورت موقتی در برخی مناطق، مانند کردستان، رخ داد. اما به‌طور کلی محدودیت‌های این سال بیشتر بر فیلترینگ متمرکز بود.» این نظر وحید فرید در خصوص سال ۱۴۰۱ است.

وی همچنین اشاره کرد که برخی از کاربران پس از وقایع سال ۱۳۹۸، از دیتاسنترها اینترنت دریافت می‌کردند و به این وسیله برای جلوگیری از قطع اینترنت خانگی خود را آماده کرده بودند. اشاره او مربوط به اعتراضاتی است که از اواخر سال ۱۴۰۱ به وقوع پیوست و به فیلترینگ واتس‌اپ و اینستاگرام در دولت سیزدهم انجامید.

پس چه جایگاه دقیقی برای قطعی ارتباطات دی‌ماه ۱۴۰۴ می‌توان پیدا کرد؟ آیا باید به وقایع آبان‌ماه ۱۳۹۸ بازگشت؟ در آن سال اینترنت برای مدتی بین ۸ تا ۱۰ روز به‌کلی قطع شد، اما این قطع ارتباط با آنچه امروز شاهدش هستیم یک تفاوت اساسی دارد. تفاوتی که این کارشناس آن را توضیح می‌دهد:

در این سال دیتاسنترها اینترنت داشتند و فقط اینترنت‌های خانگی قطع شده بود. به معنای دیگر، مراکز داده کشور دسترسی به اینترنت را حفظ کرده بودند؛ بنابراین سرورهای کسب‌وکارها دچار مشکلاتی نمی‌شدند. ممکن بود اینترنت ادارات قطع باشد اما ایمیل سرور آن‌ها در دیتاسنترها به فعالیت خود ادامه می‌داد.

– وحید فرید، کارشناس اینترنت

به طور کلی می‌توان بیان کرد که این وضعیت کنونی به یادآور سال ۱۳۸۸ است که در آن نیز به دلیل قطعی اینترنت، پیامک‌ها و تماس‌ها برای چند روز قطع شد. اما در آن زمان نیز قطع اینترنت به‌صورت موقت بود و پیامک‌ها پس از دو روز دوباره فعال شدند. وضعیت فعلی از پنج‌شنبه، هجدهم دی‌ماه ادامه داشته و اکنون به ششمین روز قطع ارتباطات رسیده‌ایم.

در شانزدهم مهرماه، اینترنت در برخی ایالت‌های افغانستان به‌طور موقت قطع شد. بر اساس گزارش‌های زومیت، شباهت این وضعیت با آنچه برای ما در حال حاضر اتفاق افتاده، در این است که در افغانستان نیز تماس‌ها و پیامک‌ها قطع شده بود. اما تفاوت‌های ما در چیست؟

قطع ارتباط دیجیتالی در افغانستان به مدت فقط ۴۸ ساعت به طول انجامید و این قطع به‌صورت سراسری اعمال نشد. برعکس ایران، در افغانستان، هیچ تأمین‌کننده اینترنت اصلی وجود نداشت که بتواند اینترنت را به‌طور یکپارچه در سراسر کشور قطع کند؛ لذا در ابتدا تنها اینترنت یک اپراتور قطع شد و سپس این قطعی تنها از طریق فیبر نوری در ۱۲ ایالت آغاز و روز بعد به اینترنت دی‌اس‌ال (مبتنی بر خطوط مسی) و وایرلس ثابت شهرها رسید.

اما طبق توضیحات این کارشناس اینترنت، «در ایران به‌صورت فیزیکی، مدیران شرکت ارتباطات زیرساخت دکمه اینترنت را خاموش کرده‌اند و ما در وضعیت خاموشی دیجیتال قرار داریم.»

پس از اختلالات گسترده در شبکه ملی اطلاعات، شواهد حکایت از آن دارد که از روز شنبه (بیستم دی) بسیاری از خدمات الکترونیکی به وضع قبلی خود بازگشته‌اند. آیا این یک خبر مثبت است؟ فرید اذعان می‌کند که این وضعیت زنگ خطری بزرگ است که می‌تواند به معنای قطعی اینترنتی دایمی باشد.

او می‌افزاید: «با وجود شبکه ملی اطلاعات، سیستم حکمرانی این گزینه را همیشه دارد که در زمان‌هایی که برخی از کسب‌وکارها و خدمات در حال فعالیت هستند، اینترنت را به‌طور موقت قطع کند. این وضعیت باعث می‌شود که گزینه قطع اینترنت به‌طور دائم در دسترس باشد و هر زمان که خواستند، دوباره به حالت عادی بازگردند. مهم این نیست که کسب‌وکارهای کوچک ناپدید می‌شوند؛ نکته این است که کسب‌وکارهای بزرگ، که به شبکه ملی اطلاعات متصل هستند، همچنان به کار خود ادامه می‌دهند.»

فرید تأکید دارد که ریشه و منشأ تمامی مشکلات کنونی ما، شبکه ملی اطلاعات است. این شبکه‌ای که تاکنون مبلغ ۳۶.۵ همت برای آن هزینه شده و اگر بودجه سال آینده برای آن تصویب شود، دولت قرار است کیف پول آن را با ۲۳ هزار میلیارد تومان در سال آینده شارژ کند.