علت تصویب حذف ۴ صفر از ارز ملی چیست

به نقل از خبرگزاری مهر، مجلس شورای اسلامی امروز (پنجم مهر ۱۴۰۴) با گذر از سال‌ها بحث و تبادل نظر، تصمیم به حذف چهار صفر از پول ملی کشور گرفت. این اقدام که به منظور بهبود نظام مالی و افزایش اثر بخشی تبادلات اقتصادی اتخاذ شده است، اکنون سوالات مهمی را برای جامعه و سیاست‌گذاران ایجاد کرده است.

جزئیات تصمیم جدید

طبق قانونی که امروز در جلسه رسمی مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید، تغییرات بنیادینی در ساختار پول ملی جمهوری اسلامی ایران ایجاد خواهد شد. این مصوبه که نتیجه ماه‌ها مطالعات تخصصی و جلسات گوناگون میان کمیسیون‌های مختلف مجلس، دولت و بانک مرکزی است، به‌عنوان یک گام بلندمدت در راستای اصلاحات اقتصادی به شمار می‌آید.

واحد پول جدید: بر مبنای قانون اصلاح نظام پولی، هر «ریال جدید» معادل ۱۰ هزار ریال قدیمی خواهد بود. به این ترتیب، واحدهای پولی با ارزش کمتر، از جمله اسکناس‌های هزار، پنج‌هزار، ۱۰ هزار و ۵۰ هزار ریالی قدیم، از چرخه مالی حذف شده و با واحدهای جدید جایگزین خواهند شد. برای نمونه، یک‌میلیون ریال قدیم معادل ۱۰۰ ریال جدید به شمار می‌آید.

واحد پول خرد: در پی حذف چهار صفر، ضرورت تعیین یک واحد پول خرد نیز احساس می‌شد. در این مصوبه، واحد پول خرد تحت عنوان «قِران» شناخته می‌شود. هر ریال جدید برابر با ۱۰۰ قِران خواهد بود. این موضوع به معنی بازگشت واحد پول «قِران» است که سابقه‌ای طولانی در نظام پولی ایران دارد و با آن برای بسیاری از نسل‌های پیشین آشنا هستند.

اختلاف‌نظر درباره نام واحد اصلی: یکی از نکات حیاتی و محل چالش در این مصوبه، انتخاب نام واحد اصلی پول ملی است. کمیسیون اقتصادی مجلس در پیشنهاد اولیه‌اش بر حفظ نام «ریال» به‌عنوان واحد پول جدید تأکید می‌کند. این دیدگاه، حفظ نام «ریال» را به‌منزله اجتناب از هزینه‌های روانی و اطلاعاتی ناشی از تغییر نام می‌داند. اما دولت و بانک مرکزی نظری متفاوت دارند و بر این باورند که واحد جدید باید «تومان» نام‌گذاری شود. این نظر به‌دلیل جایگاه ویژه «تومان» در فرهنگ عمومی و معاملات روزمره مردم است، زیرا بسیاری از شهروندان از «تومان» به‌عنوان معیار اصلی محاسبات خود استفاده می‌کنند.

علاوه بر این، دولت و بانک مرکزی پیشنهاد داده‌اند که واحد جدید «تومان» با زیرواحد «قِران» مشخص شود، به این معنا که هر تومان برابر با ۱۰ قِران و هر قِران معادل ۱۰ ریال جدید (یا ۱۰۰ هزار ریال قدیم) خواهد بود. این اختلاف‌نظر نیازمند اجماع نهایی بین دو قوه قانونی و اجرایی است.

پیشینه و روند بررسی لایحه

لایحه اصلاح ساختار پولی و حذف صفرها مسیری طولانی و پراز چالش را پشت سر گذاشته است.

ایده حذف صفر از پول ملی، موضوعی است که تازگی ندارد، اما پیگیری‌های اخیر آن را به مرحله تصویب رسانده است.

در تاریخ ۱۲ مرداد سال جاری، کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی لایحه‌ای را که در دولت دوازدهم مطرح شده بود و در مجلس یازدهم نیز مورد بررسی قرار گرفت، دوباره فعال کرد. این کمیسیون پس از بررسی‌های کارشناسی، حذف صفرها و حفظ نام «ریال» به‌عنوان واحد پول ملی جدید را تأیید کرد. این تصمیم به‌عنوان گام مهمی در راستای پیشبرد اصلاحات پولی به شمار آمد.

چالش‌های پیشین و بازگشت لایحه: این لایحه پیشتر نیز مورد توجه قرار گرفته بود. مجلس دهم برای نخستین‌بار این لایحه را تصویب کرد، اما در نهایت به‌دلیل ایرادات شورای نگهبان، به مجلس بازگشت. این ایرادات عمدتاً به مسائل فنی و حقوقی مرتبط با چگونگی اجرای مصوبه ارتباط داشت. بنابراین، این لایحه سال‌ها بین مجلس و دولت معطل ماند و نتوانست به نتیجه ملموسی برسد. تا اینکه با پیگیری‌های جدی و مداوم بانک مرکزی، بررسی مجدد این لایحه در دستور کار قرار گرفت. این پیگیری‌ها منجر به ارائه مجدد لایحه به دولت و سپس به مجلس شد. در تاریخ ۱۹ مرداد، هیئت دولت مصوبه‌ای را درباره واحدهای پول ملی آینده منتشر کرد که بر اساس آن، «تومان» و «قِران» به‌عنوان واحدهای پول ملی آینده تعیین شدند. این مصوبه در واقع تمایل قوه مجریه به استفاده از نام «تومان» را نشان می‌دهد.

تاریخچه طرح حذف صفر

ایده حذف صفر از پول ملی ایران، موضوعی دیرینه در تاریخ اقتصادی کشور است و قدمتی نزدیک به سه دهه دارد. این ایده برای نخستین بار در سال ۱۳۷۲ در دولت وقت مطرح شد، اما به دلایل مختلف از جمله شرایط اقتصادی و سیاسی آن زمان، به نتیجه نرسید.

یک بار دیگر، این موضوع در دولت دهم با اولویت بیشتری پیگیری گردید و حتی قوانین مربوط به آن تدوین شد. در این دوره، تلاش‌هایی برای نهایی کردن حذف صفرها صورت گرفت، اما دوباره به دلایل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، اجرای آن متوقف ماند. دلایل توقف این طرح متنوع بود، از جمله عدم آمادگی زیرساخت‌ها، نگرانی از تبعات تورمی، یا عدم اجماع کافی بین نهادهای اجرایی.

عامل و دلیل اصلی برای طرح مجدد حذف صفر از پول ملی، تورم بالا و کاهش شدید ارزش ریال در دهه‌های اخیر بوده است. سال‌ها تورم مزمن قدرت خرید ریال را به‌طرز قابل توجهی کاهش داده و به گفته بسیاری از کارشناسان اقتصادی، ارزش پول ملی ایران را به سطحی رسانده است که دیگر قادر به انجام کارکرد اصلی خود نیست.

پژوهشکده پولی و بانکی، در تحلیلی مستند، به این نکته اشاره کرده است که ریال ایران به یکی از ارزهای ارزان در مبادلات جهانی تبدیل شده است.

این وضعیت فقط اعتبار بین‌المللی پول ملی را تضعیف نمی‌کند، بلکه همین امر موجب پیچیدگی در فرآیندهای تجاری و جلب سرمایه‌گذاری خارجی می‌گردد. حذف صفرها تلاش برای منطقی کردن اعداد و احیای ارزش نسبی به واحد پول ملی است.

اهداف و چالش‌ها

حذف چهار صفر از پول ملی، مانند هر تغییر عمده اقتصادی، اهداف مشخص و مزایای بالقوه‌ای را به همراه دارد، اما در عین حال با چالش‌ها و ریسک‌های قابل توجهی روبروست که نیازمند مدیریت صحیح و برنامه‌ریزی منظم است.

مزایای اصلی این اقدام از دیدگاه کارشناسان

یکی از بارزترین فواید حذف صفرها، کاهش پیچیدگی محاسبات و تبادلات روزانه است. دیگر نیازی به شمارش طولانی ارقام و استفاده از اعداد بزرگ در معاملات نقدی و حسابداری وجود نخواهد داشت. این تغییر همچنین خطاهای محاسباتی را کاهش خواهد داد.

سالانه هزینه‌های بالایی صرف چاپ اسکناس‌های کم‌ارزش و جمع‌آوری و نابودسازی اسکناس‌های فرسوده می‌شود. با حذف صفرها، اسکناس‌های بی‌ارزش از چرخه خارج می‌شوند و تعداد اسکناس‌های لازم برای گردش کاهش می‌یابد. این موضوع به صرفه‌جویی قابل توجه در هزینه‌های بانک مرکزی و نظام بانکی منجر خواهد گردید.

اگرچه حذف صفرها به تنهایی تورم را از بین نمی‌برد، اما می‌تواند در سطح روانی تأثیر مثبتی بر ذهنیات عمومی و فعالان اقتصادی داشته باشد. این اقدام می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از سوی دولت برای نشان دادن تلاش جهت ثبات اقتصادی و تقویت ارزش پول ملی تعبیر گردد و در کنترل انتظارات تورمی در بلندمدت مؤثر واقع شود.

بسیاری از کشورها در طول تاریخ تجربه حذف صفر از واحد پول ملی خود را دارند تا با تورم مقابله کنند و نظام پولی خود را ساده‌سازی نمایند. این اقدام، ایران را نیز در راستای همگام شدن با استانداردهای جهانی قرار می‌دهد.

چالش‌های مهم و ریسک‌های اجرایی

هزینه بالای ساخت و جایگزینی اسکناس‌ها: با این که در درازمدت هزینه‌ها کاهش می‌یابد، اما در کوتاه‌مدت، تولید و جایگزینی انبوه اسکناس‌ها و سکه‌های جدید با طرح و ارزش‌گذاری متفاوت، به سرمایه‌گذاری کلان و برنامه‌ریزی دقیقی نیاز دارد.

تغییر نرم‌افزارها و سامانه‌های پرداخت: تمامی سیستم‌های بانکی، نرم‌افزارهای حسابداری، دستگاه‌های خودپرداز، پایانه‌های فروش (POS) و دیگر نرم‌افزارهای مرتبط با تراکنش‌های مالی باید به‌روز شده و متناسب با واحد پول جدید تنظیم گردند. این موضوع نیازمند زمان و هزینه‌ای قابل‌توجه است.

خطر گرد کردن قیمت‌ها و بروز تورم خرد: یکی از نگرانی‌های اصلی، احتمال «گرد کردن» قیمت‌ها توسط تجار و فروشندگان به سمت افزایش قیمت‌هاست. گرچه این مسأله ممکن است در مراحل ابتدایی رخ دهد، اما با نظارت دقیق و آگاهی‌بخشی عمومی، می‌توان از تشدید آن جلوگیری کرد.

هر تغییر عمده‌ای در نظام پولی می‌تواند در کوتاه‌مدت موجب سردرگمی و نااطمینانی در میان مردم و فعالان اقتصادی گردد. روش محاسبه، مقایسه قیمت‌ها و فهم ارزش واقعی پول به دوره گذار و آشنایی نیاز خواهد داشت.

تصویب امروز مجلس شورای اسلامی درباره حذف چهار صفر از پول ملی، به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ نظام پولی ایران تلقی می‌شود. این اقدام پس از سال‌ها بحث و بررسی و تأخیر، گامی اساسی در جهت اصلاح ساختار اقتصادی کشور و تسهیل تبادلات مالی به شمار می‌آید.

واکنش‌ها به تصویب حذف صفر از پول ملی

حذف چهار صفر از پول ملی در حالی به تصویب رسید که برخی بر این باورند و همچنان اعتقاد دارند که «اعتبار پول ملی با حذف صفرها برنمی‌گردد؛ باید به سمت رشد اقتصادی حرکت کرد».

حسین صمصامی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، در تاریخ ۲۰ مردادماه در مورد تصویب نهایی لایحه حذف چهار صفر از پول ملی اظهار داشت: بانک مرکزی سه دلیل برای این طرح ارائه کرده است؛ بازگرداندن حیثیت پول ملی، کاهش هزینه چاپ اسکناس و تسهیل مبادلات. وی این سه استدلال را مورد تردید قرار داد و تأکید کرد که حذف صفرها تأثیر واقعی بر رشد اقتصادی یا تورم نخواهد داشت، هزینه‌های چاپ نیز به‌طور قابل توجهی کاهش نخواهد یافت و با گسترش پرداخت‌های الکترونیکی، تأثیر ملموسی بر مبادلات نقدی نخواهد داشت. صمصامی هشدار داد که معمولاً گرد کردن قیمت‌ها به سمت بالا است و ممکن است تورم‌زا باشد. بر اساس مصوبه دولت، واحد پول رسمی «تومان» و واحد خرد آن «قِران» خواهد بود و مدتی هر دو واحد پولی به‌طور هم‌زمان در گردش خواهند بود.

غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، در واکنش به اینکه حذف چهار صفر از پول ملی چه تأثیری بر تورم و کنترل قیمت ارز خواهد داشت، بیان کرد: حذف چهار صفر به‌صورت مفهومی تأثیر چندانی ندارد و بیشتر در عملیات مدل عددی اثرگذار است. نباید انتظار داشت که با حذف چهار صفر، تورم کاهش یابد، بلکه این اقدام به دنبال ایجاد اثری روانی است و به تسهیل امور مالی کمک خواهد کرد.

تاجگردون اضافه کرد: اگر بانک مرکزی با نگاه جامع‌تری به مسئله حذف چهار صفر بپردازد و سپس نرخ ارز را تنظیم کند، احتمالاً تأثیر مثبتی خواهد داشت. نتیجه این‌که با حذف چهار صفر، انتظار معجزه در کاهش تورم نباید داشت.