ضرورت برداشتن موانع کسبوکار برای تسریع در رشد پایدار صنعت پتروشیمی
حسن عباسزاده در سومین همایش زنجیره ارزش پتروشیمی با بیان اینکه هدف اصلی ما تمرکز بر زنجیره ارزش است اظهار داشت: هدفگذاری ما تحلیل چالشهای توسعه این زنجیره و بررسی این مسئله است که چرا در زمینه توسعه حلقههای پایانی ارزش عقب هستیم و برای مواجهه با این چالشها راهکارهای عملی ارائه کنیم.
نیپنا همچنین گزارش داد که وی با اشاره به سوابق برنامههای توسعهای صنعت پتروشیمی تأکید کرد: این موضوع از دیر زمان در دستور کار ما قرار داشته است، هرچند در برخی از سالها نگاه ما بر چند حلقه خاص از زنجیره متمرکز بوده است. به عنوان مثال، در برخی سالها شعار شرکت ملی صنایع پتروشیمی حول محور توسعه مبتنی بر گاز بوده است. دسترسی به منابع بزرگ گاز باعث شد تا مباحث متعددی درباره نحوه تخصیص این منابع به صنایع مختلف کشور شکل بگیرد؛ اینکه آیا این گاز باید در داخل تولید شود یا صادرات شود و یا از طریق خطوط لوله منتقل گردد. صنعت پتروشیمی همواره نقش مهمی در این تصمیمگیریها ایفا کرده و بهرهبرداری مناسبی از این منابع داشته است، با این حال سهم خوراک اختصاصیافته به صنعت پتروشیمی حدود چهار درصد از کل منابع گازی کشور است.
عباسزاده تصریح کرد که امروزه باید تمام تمرکز خود را بر زنجیره ارزش گذاشته و چالشهای آن را با دقت بررسی کنیم تا بتوانیم مسیر توسعه را شفاف و هدفمندتر پیش بگیریم. او گفت: در پایان سالهای ۹۸ و ۹۹، سعی کردیم تعریف زنجیره ارزش و حلقههای بالاتر صنعت پتروشیمی را مشخص کنیم و به ارزیابی میزان پیشرفت خود در این راستا پرداخته و به برخی طرحها و مواردی که همچنان به آنها وابستهایم، دست یابیم. به عنوان مثال، با وجود پیشرفتهای جهانی در زنجیره «پلیالها»، در ایران این زنجیره به اندازهای که لازم است، توسعه نیافته است.
عباسزاده ادامه داد: «در جریان بررسیهای ما به این نتیجه رسیدیم که زمان مناسبی است که تمرکز خود را از شعار توسعه حلقههای بالادستی به توسعه هدفمند برخی زنجیرهها معطوف کنیم. اکنون با آغاز برنامه هفتم توسعه، تلاش کردهایم این موضوع را بهصورت مشخص در برنامهها وارد کنیم. هدف ما به طور خاص این است که زنجیرههای متانول، پروپیلن و آروماتیکها به شکل هدفمند توسعه یابند و ظرفیت نصب شده از حدود ۱۱۶ میلیون تن به ۱۳۱ میلیون تن افزایش یابد.
وی تأکید کرد: صنعت پتروشیمی و نمایندگی آن، شرکت ملی صنایع پتروشیمی، باید به طور خاص علاوه بر افزایش ظرفیت حجمی، به توسعه زنجیرههای ارزش متعهد باشد و مسیر پیشرفت در حلقههای پاییندستی را نیز تسهیل کند.
تأمین خوراک پایدار، چالش اصلی اجرای برنامه هفتم
معاون وزیر نفت همچنین گزارشی از وضعیت تولید و ظرفیت صنعت پتروشیمی در پایان سال گذشته ارائه داد و گفت: ظرفیت نصب شده صنعت پتروشیمی کشور در حدود ۱۳۱ میلیون تن است که از این میزان، حدود ۷۵ میلیون تن محصول تولید شده و تقریباً ۷۸ درصد از ظرفیت اسمی مورد استفاده قرار گرفته است.
وی مهمترین چالش برنامه هفتم را تأمین خوراک پایدار عنوان کرد و خاطرنشان ساخت: بزرگترین دغدغه ما در ابتدای زنجیره، تأمین خوراک کافی و پایدار برای ظرفیت نصب شده است. حدود ۲۲ تا ۲۳ میلیون تن از ظرفیت نصب شده بلااستفاده باقی مانده و کمبود خوراک عامل اصلی این وضعیت است. سرمایهگذاری انجامشده برای این ظرفیت بلااستفاده نیز حدود ۱۷ تا ۱۸ میلیارد دلار برآورد میشود.
عباسزاده در خصوص راهکارهای غلبه بر این چالش اظهار داشت: در برنامه هفتم، در تلاشیم از طریق روشهای مختلف، از جمله جذب سرمایهگذاران بخش پتروشیمی و توسعه بالادستی، بخشی از سرمایه لازم برای تأمین خوراک را جذب کنیم تا ظرفیت نصب شده به بهرهبرداری کامل برسد و زنجیرههای ارزش به طور مؤثر توسعه یابند.
معاون وزیر نفت همچنین اعلام کرد که در پایان سال گذشته، نزدیک به ۴۳.۳ میلیون تن محصول به فروش رسید و ارزش کل این محصولات، چه در فروش داخلی و چه صادرات، حدود ۲۳.۸ میلیارد دلار بود. به این ترتیب، ارزش هر تن محصول به طور میانگین تقریباً ۵۶۰ دلار محاسبه میشود.
وی در تشریح جزئیات بازار داخلی و صادرات اضافه کرد: در بازار داخلی، به دلیل اینکه بیشتر پلیمرها در کشور توزیع میشوند، ارزش افزوده بیشتری تولید میشود، اما محصولات صادراتی عمدتاً نیمهخام هستند و با اینکه حجم صادرات چشمگیری دارد، اما ارزش این محصولات نسبت به محصولات داخلی کمتر است.
چالش دانش فنی در توسعه زنجیره ارزش
عباسزاده در ادامه بر اهمیت تمرکز بر زنجیره ارزش تأکید کرد و گفت: یکی از برجستهترین چالشها در حوزه زنجیره ارزش، از گذشته تا کنون، کمبود دانش فنی است. بسیاری از پروژههایی که در زمینه زنجیره ارزش در حال اجر هستند، نیازمند دانش فنی پیشرفتهای هستند. باوجود اینکه دستیابی به این نوع دانش ساده نیست، اما شرایط کنونی نسبت به گذشته مطلوبتر شده است. کشورهایی که قبلاً این دانش را در اختیار داشتند، اکنون انحصار خود را کاهش دادهاند و دانش فنی مورد نیاز برای زنجیره ارزش نسبت به گذشته در دسترستر است.
وی ادامه داد: با این حال، نکتهای که باید مورد توجه قرار گیرد، رعایت استانداردهای کیفی و فنی در تولیدات است. باید توجه داشت که در توسعه زنجیره ارزش، علاوه بر دانش فنی، استانداردهای محصولاتی که تولید میکنیم، به طور کامل حفظ شود تا کیفیت و موقعیت رقابتی محصولات تضمین گردد.
چالش جهانی آلودگی پلاستیک و تأثیر آن بر صنعت پتروشیمی ایران
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در اشاره به مسائل جدید مرتبط با آلودگی پلاستیک تصریح کرد: موضوع کربن و آلودگی پلاستیک از جمله مواردی است که از گذشته به آن توجه شده، به ویژه بر روی پلاستیکهایی که به دریاها و اقیانوسها میرسند. کشورهای توسعهیافته نقشهها و استانداردهای دقیقی برای کشورهای در حال توسعه تدوین کردهاند. ایران در کنار کشورهایی نظیر عربستان، چین و هند که در حال توسعه هستند، در این جلسات حضور دارد.
او تأکید کرد: اگرچه هنوز تصمیم نهایی یا مصوبهای تصویب نشده، متن ارائهشده به شدت سختگیرانه است و عوارض و محدودیتهایی برای تولیدکنندگان پلیمر به همراه خواهد داشت. این محدودیتها شامل الزام به جبران هزینههای آلودگی دریا و همچنین محدودیت استفاده از برخی مواد در صنایع پلیمری است. اگر این محدودیتها رعایت نشود، کشورهای مختلف، حتی چین، ممکن است از خرید این محصولات خودداری کنند. لذا ضرورت دارد که تمامی فعالان صنعت پتروشیمی نسبت به این موضوع آگاه باشند و برای سازگاری با قوانین بینالمللی برنامهریزی کنند.
توجه به معاهدات بینالمللی و آیندهنگاری صنعت پتروشیمی
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی همچنین بر اهمیت هماهنگی با روندهای جهانی تأکید کرد و گفت: بسیاری از کشورهای دنیا به این موضوع توجه خاصی دارند و شمار زیادی از آنها در این زمینه فعالیت چشمگیری دارند. بر همین اساس، برای دستیابی به دانش فنی نیاز در حوزه محصولات زنجیره ارزش، باید با دقت و احتیاط عمل کنیم.
علاوه بر این، در خرید واحدها و تجهیزات نیز باید بهطور کامل با معاهدات بینالمللی هماهنگ باشیم تا از بروز مشکلات در فروش محصولات در آینده جلوگیری کنیم. کشورهای فروشنده واحدها یا فناوریها، معیارها و فهرستهای مشخصی دارند که باید به آنها توجه کنیم و به دقت روندهای جهانی را رصد نماییم.
وی با اشاره به پروژههای آتی گفت: پروژه آیندهنگاری صنعت پتروشیمی در حال تدوین است و ادامه این پروژه شامل طراحی یک نقشه راه جامع خواهد بود. این نقشه راه، معاهدات بینالمللی، تأثیرات آنها بر صنعت پتروشیمی ایران و راهکارهای لازم برای انطباق با این معاهدات را بررسی خواهد کرد. توجه به این موضوع برای تضمین توسعه پایدار و آینده صنعت پتروشیمی کشور از اهمیت ویژهای برخوردار است.
ایجاد مرکز تخصصی برای بررسی دانش فنی و مقررات بینالمللی
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی با ارجاع به اقدامات اخیر این شرکت اعلام کرد: با همکاری نهاد ریاست جمهوری، مرکزی در شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایجاد کردهایم که در حال توسعه است و تمامی مسائل مرتبط با دانش فنی، رگولیشنها و معاهدات بینالمللی را بررسی و اطلاعات لازم را در اختیار صنعت قرار میدهد.
وی بر اهمیت انتخاب دانش فنی مناسب تأکید کرد و گفت: امروزه دانش فنی مورد نیاز برای زنجیره ارزش در دسترس است و دیگر محدود به کشورهای اروپایی و آمریکایی نیست. اما باید با دقت بسنجیم که کدام دانش فنی را انتخاب کنیم، این دانش چه محصولی تولید خواهد کرد و آیا این محصول بازاری مناسب خواهد داشت یا خیر.
چالش محدودیت خوراک پروپیلن در زنجیره ارزش
معاون وزیر نفت با اشاره به وضعیت تأمین خوراک پروژههای زنجیره ارزش گفت: بررسیها نشان میدهد که حدود ۷۰ درصد این پروژهها به حوزه پروپیلن مربوط میشوند، در حالی که خود تولید پروپیلن در کشور محدود است و به چند پروژه مشخص مثل پروژههای پیریاس و یو.ام.تی.پی وابسته است.
او افزود: پالایشگاههای ما به میزان کافی پروپیلن تولید نمیکنند. در جهانی، بخش عمده پروپیلن به وسیله پالایشگاهها تأمین میشود، اما پالایشگاههای ایران غالباً به سمت تولید سوخت تمایل دارند و نه تولید پروپیلن و محصولات پایهای که در زنجیره ارزش به آنها نیاز داریم. بنابراین تأمین خوراک واحدهای زنجیره ارزش، بهویژه در زمینه پروپیلن، به عنوان یکی از چالشهای جدی مطرح است و باید راهکارهای مناسبی برای رفع این محدودیت بررسی شود.
همکاری با پالایشگاهها در تخصیص خوراک
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در خصوص همکاری با پالایشگاه بندرعباس گفت: این پالایشگاه در حال اجرای طرح توسعهای است که هدف آن تولید حدود ۳۲۰ هزار تن پروپیلن است. این پروپیلن بخشی از پروژههای ما را تأمین خواهد کرد.
وی درباره ظرفیتهای آتی ادامه داد: با راهاندازی یک یا دو واحد جدید پلیپروپیلن در سال آینده، به اندازه کافی پروپیلن خواهیم داشت تا سایر زنجیرهها نیز تأمین گردند. بخشی از مشکلات تأمین خوراک به منابع موجود مانند خوراک متانول برمیگردد، اما سرمایهگذاران عموماً تمایلی به توسعه کامل زنجیره ندارند یا ظرفیت مالی و فنی کافی برای ادامه زنجیره را ندارند، زیرا بیشتر سرمایهشان در پروژههای بالادستی به کار گرفته شده است.
معاون وزیر نفت همچنین به راهکارهای قانونی اشاره کرد و توضیح داد: در قانون برنامه هفتم، بندهایی پیشبینی شده که تخصیص محصولاتی که پیشفروش نشده و بهصورت نیمهخام صادر میشوند، به نمایندگی از شرکت ملی صنایع پتروشیمی به یک شرکت تخصصی واگذار میگردد. آییننامه اجرایی این بند چند ماه پیش ابلاغ شده و شامل قراردادهای بلندمدت خوراک نیز میشود. این آییننامه شرایطی مهیا میسازد که طرحهای صنعت پتروشیمی که مایل به سرمایهگذاری در زنجیرههایی مانند متانول هستند، خوراک مناسبی دریافت کنند تا توسعه زنجیره ارزش با برنامهریزی دقیقی انجام شود.
ضرورت تأمین سرمایه در طرحهای زنجیره ارزش
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی همچنین به چالشها و اهمیت تأمین مالی طرحهای زنجیره ارزش اشاره کرد و گفت: تصور کنید یک طرح بزرگ مانند پروژه PDH را در نظر بگیرید، که با تمام حلقههای بالادست و پاییندست، سرمایه مورد نیاز آن حدود ۷۰۰ میلیون دلار خواهد بود. هدف ما در این زنجیره، تمرکز بر قسمتی همچون تولید پروپیلن اکساید است.
ما تمام تمرکز خود را بر این بخش گذاشتهایم، اما خوراک مورد نیاز این قسمت به چندین طرح بالادستی وابسته است. بنابراین، حتی اگر هدف ما سرمایه ۷۰۰ میلیون دلاری باشد، ممکن است تنها برای ۱۰۰ میلیون دلار از تولید واقعی در سایت کافی باشد.
عباسزاده ادامه داد: اولویت ما در زنجیره پاییندست است، اما تا زمانی که طرحهای بالادستی به مرحله اجرا نرسند و کل زنجیره محقق نشود، به اهداف مورد نظر نخواهیم رسید. این چالش در تعامل با صندوق توسعه ملی نیز وجود دارد؛ آنها بر این موضوع تأکید دارند که باید اولویت ما در بخش انتهایی زنجیره باشد، در حالی که بدون اجرای کامل زنجیره، دستیابی به این اهداف ممکن نخواهد بود.
معاون وزیر نفت به مشکلات بازار محصولات زنجیره ارزش اشاره کرد و گفت: در پروژههای زنجیره ارزش، بر خلاف محصولات کامودیتی، فروش سادهای وجود ندارد. محصولات کامودیتی تقریباً بدون نیاز به تلاش خاصی از سوی تولیدکننده خریداری میشوند، در حالی که در مورد محصولات اسپشیالتی (تخصصی) باید برای فروش آنها فعالیت کرد. اگر نتوانیم بازار این محصولات را پیدا کنیم و به فروش برسانیم، با چالشهایی مواجه خواهیم شد.
وی با ذکر مثال از زنجیره متانول گفت: به عنوان مثال، زنجیره ارزش متانول در سطح جهانی حدود ۷۰۰ هزار تن تولید دارد. اما کشور ما مصرف بسیار محدودی دارد؛ حدود ۲ تا ۳ هزار تن در صنعت داخلی به کار میرود. به همین دلیل، اگر بخواهیم یک طرح اقتصادی تعریف کنیم، حجم تولید آن باید حداقل ۳ هزار تن باشد تا از لحاظ اقتصادی توجیهپذیر باشد.
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی به این موضوع اشاره کرد که این مسأله برای سرمایهگذاران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هنگام ورود به پروژههای زنجیره ارزش، باید بازار محصولات را به صورت دقیقی بررسی کنند. بسیاری از دارندگان لایسنس و متخصصان این حوزه خود تولیدکننده محصولات هستند و برندهای معروف جهانی دارند، بنابراین فروش این محصولات کار آسانی نیست.
او همچنین به محیط کسبوکار اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از چالشها، عدم انطباق محیط کسبوکار با نیازهای طرحهای زنجیره ارزش است. قوانین و مقررات فعلی، ساختار و فهم ما هنوز بر مبنای محصولات کامودیتی است. بسیاری از سرمایهگذاران در صنعت پتروشیمی که قصد تولید ۳ تا ۴ هزار تن محصول را دارند، با محدودیتهایی روبرو خواهند شد، چرا که محیط کسبوکار با شرایط و نیازهای واقعی زنجیره ارزش تطابق ندارد.
معاون وزیر نفت تصریح کرد: همچنین یکی از چالشهای اصلی، مقررات موجود است که با نیازهای واقعی زنجیره ارزش همخوانی ندارند. برای نمونه، قوانین مرتبط با واردات کالا، قوانین ساخت داخل و تأمین ساخت داخل، در نظر اول مانع ایجاد نمیکنند، اما در عمل، سرمایهگذاران باید برای نشان دادن همراستایی طرح خود با اهداف کلان صنعت تلاش زیادی کنند.
عباسزاده افزود: برای تسهیل سرمایهگذاری در این حوزه، اصلاحاتی در دستور کار قرار گرفته است. از جمله، آییننامه تخفیف پلکانی خوراک که از سال ۱۳۹۴ صادر شده بود و مورد استفاده واقعی قرار نمیگرفت، به روزرسانی شده و همچنین موضوع اوراق تسویه بازنویسی شده تا سرمایهگذاران بتوانند بهصورت مستقیم و طبق تشخیص شرکت ملی صنایع پتروشیمی، اوراق تسویه دریافت کرده و منابع اولیه به بالادستی منتقل شود که در انتها، امکان تسویه با دولت فراهم گردد. برخی شرکتها از این آییننامه بهرهبرداری خوبی کرده و نمونههای موفقی در این زمینه ایجاد شدهاند.
عباسزاده به یکی از نمونههای موفق اشاره کرد و گفت: یکی از سرمایهگذاران در اردبیل، با وجود واحد متانول کوچک، موفق به توسعه کامل زنجیره شده و از تولید متانول تا تبدیل آن به فرمالدئید و MDF در بخشهای مختلف پیش رفته است. این زنجیره کامل، نمادی از ظرفیتهای موجود در کشور است که با کمک آییننامههای اصلاح شده، از جمله تخفیف خوراک بالادست (گاز طبیعی برای متانول)، به کاهش هزینهها و بهبود عملکرد خود دست یافته است.
وی خاطرنشان کرد: لازم نیست که یک نفر مالک تمام زنجیره باشد؛ میتوان چندین سرمایهگذار در یک پروژه وجود داشته باشند و با استفاده از اوراق تسویه، مشارکت کنند. این مورد نشاندهنده این است که برای توسعه زنجیره ارزش باید موانع موجود در محیط کسبوکار و بروکراسی اداری را رفع کنیم.
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی تأکید کرد: چالشهای اصلی سرمایهگذاران در مسیر توسعه زنجیره ارزش، کسب مجوز و ورود کالاهایی است که پیشتر در کشور تولید نمیشدند. برگزاری همایشهایی از این دست فرصتی برای تمرکز بر این مسائل است تا بتوانیم مشکلات را شناسایی و با همکاری شرکتهای پتروشیمی و نهادهای دیگر، آنها را برطرف نماییم.
عباسزاده تأکید کرد: هدف ما این است که تمرکز استراتژیک بر توسعه زنجیره ارزش حفظ شود و تجارب موفق، الگوهای مفیدی برای سایر سرمایهگذاران و توسعههای آتی در نظر گرفته شود.
۲۱۷
