کاهش ۴ صفر از واحد پولی / آیا ریال ایران بهبود خواهد یافت؟
آرمان زارعی: محمدرضا فرزین، رئیس کل بانک مرکزی، در سی و دومین همایش سیاست‌های پولی و ارزی و در نشست تخصصی با عنوان «ارتقای حکمرانی پولی و بانکی و سرمایه‌گذاری برای تولید»، بار دیگر به ضرورت اجرای طرح حذف چهار صفر از پول ملی تأکید کرد. فرزین خاطرنشان کرد: «چنانچه این سیاست در زمان مناسبی به مرحله اجرا درآید، به موفقیت دست خواهد یافت؛ تجربیات ۷۰ کشور دنیا نیز موید این مسئله است.» او یادآور شد: «باید نگرش منفی به ریال ایران متحول شود» و حذف صفرها را قدمی مهم در ترمیم اعتماد عمومی به واحد پول ملی دانست. همچنین، فرزین این اصلاح را فراتر از تغییراتی سطحی توصیف کرده و آن را به عنوان اصلاحی بنیادین در ساختار پولی کشور معرفی کرد.
اولین تجربه حذف صفر از پول ملی به آلمان پس از جنگ جهانی اول برمی‌گردد که در سال ۱۹۲۳ در خلال بحران ابرتورم، ۱۲ صفر از مارک آلمان حذف شد و «رنتن مارک» شکل گرفت. پس از آن، کشورهای اتریش، مجارستان، فرانسه، هلند و کره جنوبی نیز اقدام به حذف صفر کردند. همچنین، آرژانتین و برزیل چندین بار با کاهش صفرهای پول خود روبرو شده‌اند، اما هنوز تحت تأثیر تورم بالا قرار دارند. از طرف دیگر، کشورهایی مانند روسیه، بلغارستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان نیز تجربه مشابهی را گذرانده‌اند. به ویژه ترکیه در سال ۲۰۰۵ با حذف ۶ صفر موفق به بهبود وضعیت اقتصادی خود شد. اما زیمبابوه و ونزوئلا علی‌رغم حذف گسترده صفرها نتوانستند بر بحران اقتصادی خود چیره شوند.
این اولین باری نیست که حذف صفر از پول ملی در دستور کار مسئولان دولت قرار می‌گیرد. قبلاً و در دی‌ماه سال گذشته، رسانه‌ها از ارائه لایحه‌ای به منظور اصلاح قانون پولی و بانکی کشور از سوی دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان خبر دادند. این لایحه به شکل یک‌فوریتی به مجلس شورای اسلامی ارسال شد، اما شهرام دبیری، معاون پارلمانی رئیس‌جمهور، این خبر را رد کرد؛ با این حال، شواهد معناداری از عزم دولت برای اصلاح پول ملی به چشم می‌خورد.
تاریخچه حذف صفر؛ از دولت هاشمی تا امروز
موضوع حذف صفر از پول ملی تا دو دهه پیش برمی‌گردد. نخستین بار در سال‌های ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳ و در زمان ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، ایده حذف صفرها در محافل اقتصادی مطرح شد. علی‌رغم این، این موضوع تا دوره محمود احمدی‌نژاد مسیر جدی‌تری به خود نگرفت.
در دولت دهم، به دستور رئیس‌جمهور وقت، محمود بهمنی، رئیس کل وقت بانک مرکزی، مأمور به انجام مطالعات اولیه پیرامون حذف صفرها شد. اما به علت همزمانی این طرح با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها و شرایط خاص اقتصادی کشور، این طرح به مرحله عملیاتی نرسید. در نهایت، محمود بهمنی عنوان کرد که حذف صفرها در دستور کار دولت قرار ندارد و اجرای آن در آن زمان ضروری به نظر نمی‌رسید.
احیای ایده در دولت روحانی
دولت حسن روحانی مجدداً به مسئله حذف صفر از پول ملی توجه کرد. در ابتدا اشاره به حذف سه صفر شد، اما به تدریج موضوع حذف چهار صفر و اصلاح واحد پولی کشور به طور جدی‌تر مطرح گشت. تحلیلگران اقتصادی در این زمان متذکر شدند که حذف صفرها بیشتر جنبه ظاهری دارد و اثر ملموسی بر متغیرهای کلان اقتصادی مانند تورم نخواهد گذاشت. با این حال، این اقدام می‌توانست فرآیند حسابداری و سرمایه‌گذاری را برای شهروندان ساده‌تر نماید.
در سال ۱۳۹۳، ولی‌الله سیف، رئیس کل وقت بانک مرکزی، تصریح کرد که اجرای این طرح ضرورت دارد، مشروط به دستیابی به نرخ تورم تک‌رقمی و تثبیت وضعیت اقتصادی کشور. سیف بر اهمیت فراهم‌آوری زیرساخت‌های لازم، از جمله چاپ اسکناس‌های جدید، پیش از اجرای طرح تأکید کرد.
از تغییر واحد پول تا تصویب لایحه
در آذرماه ۱۳۹۵، دولت یازدهم تصمیم به تغییر واحد شمارش پول ملی از ریال به تومان گرفت؛ به‌طوری که هر تومان به عنوان معادل ده ریال در نظر گرفته شد. ولی‌الله سیف در توضیح این تغییر تصریح کرد که این اقدام به معنای حذف صفر از پول ملی نیست و فقط تغییری در واحد شمارش بوده است. او همچنین وعده داد که لایحه‌ای مستقل برای حذف چهار صفر از پول ملی به مجلس ارائه خواهد شد.
این وعده در نهایت در مردادماه ۱۳۹۸ محقق شد. در جلسه‌ای به ریاست حسن روحانی، هیئت دولت لایحه بانک مرکزی مبنی بر حذف چهار صفر و تغییر واحد پول ملی به تومان را تصویب کرد. بعداً، مجلس شورای اسلامی در اردیبهشت ۱۳۹۹ کلیات این لایحه را مورد تأیید قرار داد، اما روند تصویب نهایی و ورود آن به مرحله اجرایی به دلایل متعدد، از جمله بحران‌های اقتصادی ناشی از تحریم‌ها و شیوع ویروس کرونا، متوقف ماند.
نگاه تحلیلگران به حذف ۴ صفر
امروز، با بار دیگر مطرح شدن این موضوع توسط محمدرضا فرزین، این سؤال مطرح شده است که آیا اکنون شرایط برای اجرای موفق این طرح فراهم شده است یا خیر. حذف صفر از پول ملی اگر چه تأثیر مستقیمی بر قدرت خرید یا نرخ تورم ندارد، اما می‌تواند به بهبود وضعیت روانی اقتصاد انجامد. این اقدام با تسهیل معاملات، کاهش هزینه‌های چاپ اسکناس و تسریع در عملیات حسابداری و حسابرسی، می‌تواند به کارآمدتر شدن بخش‌هایی از نظام اقتصادی یاری رساند.
منتقدان طرح هشدار می‌دهند که بدون ایجاد اصلاحات ساختاری در اقتصاد، نگهداری تورم و ایجاد ثبات پولی، حذف صفرها تنها به یک اقدام سمبلیک تبدیل خواهد شد. تجربیات کشورهایی چون زیمبابوه، آرژانتین و ونزوئلا بیانگر آن است که حذف صفر بدون ایجاد پایه‌های قوی اقتصادی، به سرعت ناکام می‌ماند.
برعکس، حامیان این سیاست به تجربیات موفقی نظیر ترکیه اشاره می‌کنند که با همزمان‌سازی اصلاحات اقتصادی و حذف صفرها، توانست اعتبار واحد پول ملی خود را دوباره بحال نخست بازگرداند و قدرت آن را در عرصه بین‌المللی بهبود بخشد.
۲۲۳۲۲۴
