چالش‌های صنعت نساجی در خراسان رضوی؛ خطرات پرورش کرم ابریشم در شرایط خشکی
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، مریم سالاری؛ فعالیت در زمینه پرورش کرم ابریشم در خراسان رضوی، به مدت چند دهه فراتر از یک شغل صرف کشاورزی، نقشی حیاتی در زنجیره سنتی نساجی به ویژه در مناطق تربت‌حیدریه و بایگ ایفا کرده است. منطقه‌ای که در عصرهای گذشته رهبری صنعت ابریشم کشور را در دست داشت، اما متأسفانه در سال‌های اخیر به دلیل چالش‌های اقتصادی از جمله فشار تورم، واردات نخ‌های ارزان و بی‌کیفیت، و عدم وجود نسل جدیدی از استادکاران، از حجم فعالیت‌های خود کاسته شده است. در این روزها شایعاتی درباره آغاز یک پروژه آزمایشی به گوش می‌رسد که حاکی از تلاش برای انتقال پرورش کرم ابریشم به فصول پاییز در دل اقلیم خشک شرق کشور است؛ تلاشی که هرچند در نگاه اول در اسناد اداری جالب توجه به نظر می‌رسد، اما سؤالات فنی و زیست‌محیطی بسیاری را نیز به همراه دارد.
پرورش کرم ابریشم در فصول پاییزه در ایران معمولاً محدود به نواحی مرطوب شمالی مانند گیلان و مازندران بوده است؛ این مناطق به دلیل شرایط مطلوب خود، توانسته‌اند به راحتی حیات کرم‌ها را با حداقل تغییرات محیطی تضمین کنند. در مقابل، خراسان با تغییرات شدید دما بین شب و روز و خشکی پاییز شناخته می‌شود. به ثمر نشاندن این پروژه در استانی با تابستان‌های داغ و پاییزهای سریعاً خشک، نه تنها یک ابتکار بی‌نظیر است، بلکه ریسک بالای بیولوژیکی به شمار می‌آید که موفقیت آن تنها در ادارات نمی‌تواند محقق شود، بلکه در گرمای دیوارهای روستایی قابل ارزیابی خواهد بود.
علاوه بر چالش‌های فیزیولوژیکی مرتبط با کرم ابریشم، ترمیم کارگاه‌های قدیمی و آسیب‌های موجود در نیروی انسانی، بر سر راه این برنامه مانعی بزرگ به حساب می‌آید. سال‌ها توقف در تولید داخلی تخم نوغان و وابستگی به واردات از شمال، موجب از دست رفتن مهارت‌های پرورش لاروها در نسل‌های جدید این منطقه شده است. اکنون که متولیان ادعا می‌کنند تنها کارگاه تولید تخم نوغان در شرق کشور را احیا کرده‌اند، باید دید آیا شرایط واقعی برای تبدیل این ایده به یک اقتصاد پایدار فراهم است یا این پروژه نیز در همانند ده‌ها مورد پیشین به محلی برای جمع‌آوری غبار فراموشی تبدیل خواهد شد.
در همین حال، وضعیت محصولات نساجی دیگر منطقه، نظیر پنبه، در دشت تربت‌حیدریه زنگ خطر جدی را به صدا درآورده است. کشاورزان و نوغانداران که به خاطر افزایش هزینه‌ها در تنگنا قرار گرفته‌اند، به وعده‌ها و آمارهای دولتی اعتماد نمی‌کنند. در ادامه، محتوای مصاحبه‌های مقامات مسئول، نظر یک کارشناس مستقل در مورد خطرات این تصمیم، و آمار رسمی جهاد کشاورزی درباره اراضی زیر کشت در این منطقه مرور می‌شود.
توزیع تخم نوغان پاییزه در خراسان رضوی از مبدا تربت‌حیدریه
علیرضا مهرابی، رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی، به خبرنگار مهر گفت که برای نخستین بار در سطح استان، توزیع و پرورش تخم نوغان به روش پایلوت (آزمایشی) در حال انجام است و امسال ۳۰ جعبه، هرکدام شامل ۲۶ تا ۲۷ هزار تخم، توزیع خواهد شد.
مهرابی افزود: توزیع همچنین در برخی شهرستان‌های خراسان رضوی انجام می‌شود.
وی بیان کرد: در استان‌های شمالی کشور به دلیل شرایط معتدل و تفاوت اندک دما بین بهار و پاییز، توزیع پاییزه متداول است، ولی در این استان با توجه به تغییرات شدید دما در چهار فصل سال، چنین توزیع‌هایی تا کنون وجود نداشته است.
مهرابی تصریح کرد که تخم‌ها از رشت تأمین می‌شود و پس از مرحله تفریخ به مدت ۱۲ روز (که یکی از مراحل علمی پرورش کرم ابریشم به شمار می‌رود) و به خاطر اینکه تخم‌های پاییزه از تولیدات امسال هستند و روند طبیعی تکامل را طی نکرده‌اند، باید در ابتدا با روش‌های خاص آزمایشگاهی (به اصطلاح اسید آلایی) به تخم‌ها شوک داده شود تا رشد آن‌ها آغاز گردد.
رئیس اداره ادامه داد که بعد از تبدیل تخم‌ها به کرم‌ها، فرآیند تغذیه آغاز می‌شود تا قدرت آن‌ها افزایش یابد و سپس به نوغانداران تحویل داده خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد که فعالیت تنها کارگاه تولید تخم نوغان در شرق کشور که مرکز آن تربت‌حیدریه است، از مردادماه امسال شروع شده و تخمی که تولید کرده‌ایم، در شرایط خاص برای توزیع در فصل بهار آینده نگهداری خواهد شد.
مهرابی تصریح کرد که با رعایت شرایط دمایی و تغذیه مناسب، از سال آینده امکان تولید تخم نوغان برای توزیع پاییزه و زمستانی نیز وجود خواهد داشت.
وی اظهار داشت که در بهار امسال، ۶ هزار و ۶۰۰ جعبه تخم نوغان بین بهره‌برداران توزیع و در نهایت نزدیک ۲۳۹ تن پیله‌تر توسط نوغانداران استان تولید شد.
مهرابی تعداد خانوارهای فعال در زمینه نوغانداری و تولید ابریشم در تربت‌حیدریه را ۷۴۰ خانوار ذکر کرد و گفت: اگر فرض کنیم در هر خانوار حداقل ۲ نفر در این حرفه مشغول به کار باشند، در مجموع حدود هزار و ۵۰۰ نفر در این صنعت مشغول فعالیت هستند.
وی ادامه داد که در شهر بایگ و روستای بسک از شهرستان تربت‌حیدریه زمانی قریب به ۴۰۰ کارگاه ابریشم‌کشی وجود داشت که اکنون به حدود ۲۵۰ واحد فعال کاهش یافته است.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی در مورد احیای کارگاه تولید تخم نوغان در تربت‌حیدریه گفت: لازم است نوغانداران پیشرو که پیله‌های مولد تولید می‌کنند، شناسایی شوند.
مهرابی افزود: در طول ۱۰ سال تعطیلی کارگاه تولید تخم نوغان در این منطقه، برخی از نوغانداران فوت کردند، برخی از شغل خود خارج شدند یا دیگر قادر به کار نیستند و به همین خاطر آمار دقیقی از این وضعیت در دست نیست.
وی در توضیح ویژگی‌های این نوغانداران گفت: این افراد دارای دانش و تجربه بالایی هستند و معمولاً پیله‌های تولیدی کرم‌های ابریشم والد، حجم کمتری دارند و نیاز به قیمت بالاتری برای خرید دارند.
رئیس اداره ادامه داد که لازم است تا با این افراد قراردادی منعقد شود که آن‌ها متعهد به تحویل پیله‌تر سالم، که بافت داخلی آن آسیب ندیده باشد، به کارگاه تولید تخم نوغان شوند و پس از آن شرایط لازم برای تبدیل پیله به پروانه فراهم می‌شود و از جفت‌گیری پروانه‌های والد، تخم‌های نسل F۱ تولید و برای پرورش در فصل آینده آماده تحویل به نوغانداران خواهد بود.
برداشت پنبه از سطح ۲۵۰ هکتار مزارع شهرستان تربت حیدریه
قادری، معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی به خبرنگار مهر گفت: برداشت پنبه از ۲۵۰ هکتار از زمین‌های تحت کشت پنبه در شهرستان تربت‌حیدریه آغاز شده است.
معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی همچنین اظهار داشت که در امسال، پنبه با ارقام غالب ورامین و شایان در سطح ۲۵۰ هکتار از مزارع شهرستان کاشته شده است و ۵ تن و ۵۴۰ کیلوگرم بذر اصلاح‌شده در اختیار کشاورزان پنبه‌کار قرار داده شده است.
وی ادامه داد که در راستای حمایت از پنبه‌کاران، مقدار ۱۰۰ تن کود ازت، ۲۵ تن کود فسفاته و ۱۵ تن کود پتاس بین کشاورزان پنبه‌کار با نرخ دولتی توزیع شده است.
قادری افزود که میانگین عملکرد و تولید پنبه در هکتار در شهرستان حدود ۳.۵ تن است که در کل، حدود ۹۰۰ تن پنبه در سطح مزارع شهرستان تولید می‌شود.
معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی بیان کرد که مشکل اصلی پنبه‌کاران قیمت پایین وش پنبه است که با افزایش هزینه‌های تولید همراه بوده و به عدم صرفه اقتصادی منجر شده است.
نوغانداری پاییزه در اقلیم خشک شرق، ریسک بالایی دارد
حمید فرهمند، کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: انجام آزمایشات و بررسی‌های پایلوت بر روی ۳۰ جعبه تخم نوغان اگرچه از نظر علمی جذاب به نظر می‌رسد، اما تعمیم زودهنگام آن به عنوان یک استراتژی اقتصادی، نابسامانی اکوسیستم شکننده خراسان را نادیده می‌گیرد. استان خراسان با نوسانات دمایی شب و روزی که در آبان‌ماه ممکن است به بیش از ۱۸ درجه سانتی‌گراد برسد، مواجه است. کرم ابریشم بسیار حساس به تغییرات دما است و تلاش برای پرورش آن در اقلیمی خشک مصرف انرژی گرمایشی کشاورزان روستایی را افزایش می‌دهد؛ هزینه‌ای که در محاسبات اولیه به نظر نمی‌آید.
این کارشناس ادامه داد: مسئله بعدی که معمولاً مورد غفلت قرار می‌گیرد، چالش تغذیه است. کرم ابریشم نمی‌تواند از خوراک غیرطبیعی مثل پلاستیک تغذیه کند؛ بلکه به برگ توت تازه، آبدار و باکیفیت نیاز دارد. در پاییز مناطق شرقی، با کاهش دما و کوتاه شدن روزها، برگ‌های درختان توت خشک و بی‌کیفیت می‌شوند و میزان ارزش غذایی و پروتئینی آن‌ها به شدت پایین می‌آید. تغذیه لاروها با برگی که خاصیت غذایی محدودی دارد، به شکل مستقیم بر عملکرد غدد ترشح ابریشم تأثیر می‌گذارد و در نهایت پیله‌های تولیدی به‌دست آمده، نه تنها استانداردهای کشش را ندارند، بلکه ضعیف و شکننده خواهند بود.
وی به مرحله حساس شوک اسیدآلایی نیز اشاره کرد و تأکید کرد که مجبور کردن تخم‌ها به بیدار شدن از خواب زمستانی با حمام اسید یک روش علمی است، اما کوچک‌ترین اشتباه در دوز اسید یا زمان‌بندی حرارتی در رشت یا تربت‌حیدریه می‌تواند تأثیر منفی بر ژنتیک لارو نسل F۱ بگذارد. این شوک آزمایشگاهی همچنین ممکن است باعث افزایش تلفات در دوره‌های بعدی خواب کرم شده و این مشکل به‌وضوح برای کشاورز ساده‌دل قائل است که با تلف شدن هزینه‌ها و زمان مواجه می‌شود. شما نمی‌توانید نقص‌های زنجیره را با واژه‌های زینتی مثل «روش‌های آزمایشگاهی» پنهان کنید.
فرهمند درباره شناسایی نوغانداران پیشرو تصریح کرد: «این اعتراف به تعطیلی ۱۰ ساله کارگاه، ماجرا را پیچیده‌تر می‌کند. در این مدت، فاصله نسلی به‌وجود آمده و تخصص و دانش کاربردی نسل قبل بدون مستندسازی از بین رفته است. قانع کردن کشاورزان به فروش پیله به کارگاه به جای دلالان با نقدینگی فوری، کار آسانی نیست. در یک شرایط مالی، کشاورز به تأمین نقدینگی نیاز دارد، نه بوروکراسی اداری و تأخیر در خرید. تا زمانی که قیمت تضمینی برای پیله‌های مولد دو برابر پیله معمولی و با پرداخت نقدی در لحظه مشخص نشود، هیچ کشاورز باهوشی زمانش را صرف یک کاربرد با ریسک بالا نخواهد کرد.
وی همچنین تأکید کرد که کاهش کارگاه‌های ابریشم‌کشی در بایگ و بسک از ۴۰۰ به ۲۵۰ کارگاه، یک علامت هشدار جدی از کاهش ظرفیت بازار است. زمانی که بافندگان فرش و کارگاه‌های سنتی نمی‌توانند با نخ‌های ابریشم قاچاق هندی و چینی و الیاف مصنوعی بی‌کیفیت و ارزان رقابت کنند، تولید مقطعی در پاییز کمکی به معیشت مردم نخواهد کرد. رشد پایدار یعنی تضمین زنجیره فروش؛ در غیر این صورت این طرح‌های آزمایشی تنها آمار عملکرد ادارات را پر خواهند کرد و نه جیب نوغانداران را.
تاوان سنگین تکرار تجربه‌های ناکام و نگاه جزیره‌ای به صنعت نوغانداری
تأکید بر توزیع ۳۰ جعبه آزمایشی نوغانداری، بدون در نظر گرفتن حلقه گم‌شده «صرفه اقتصادی»، تجسمی از تکرار چرخه‌های ناموفق در مدیریت کشاورزی است. نمی‌توان در وضعیتی که زنجیره صنعتی پنبه‌کاری به عنوان یکی از ارکان موازی صنایع نساجی با بحران نقدینگی و کاهش قیمت وش مواجه است، این ادعا را داشت که نوغانداری پاییزه بدون دریافت یارانه واقعی می‌تواند پایدار بماند. کشاورزی که برای تولید ۳.۵ تن پنبه در هکتار انگیزه‌ای نداشته باشد، چگونه قرار است در فصول سرد سال ریسک مرگ لاروهای بی‌کیفیت را به جان بخرد؟
حقیقت تلخ در بایگ و تربت‌حیدریه، در خاموشی ۱۵۰ کارگاه ابریشم‌کشی در سال‌های اخیر ریشه دوانده است. صنعتی که هنر ظریف و یکپارچه هویتی این منطقه بود، اکنون با وجود افزایش هزینه‌های آب، برق، گاز و دستمزد، در تنگنا قرار گرفته و هیچ بستر حمایتی معین برای جبران فاصله قیمتی آن با محصولات صنعتی و وارداتی وجود ندارد. اگر هدف اصلی از پیاده‌سازی طرح‌های نوغانداری پاییزه تنها تزریق مواد اولیه به بازاری باشد که توان خرید آن وجود ندارد، نتیجه چیزی جز انباشت نخ و پیله بر دوش تولیدکنندگان نخواهد بود.
احیای دوباره کارگاه‌های راکد تولید تخم نوغان بعد از یک دهه تعطیلی، آزمونی جدی برای محک زدن اراده دولت است. وعده‌های استفاده از نوغانداران پیشرو برای تولید نسل F۱ نیازمند ایجاد اعتماد واقعی است؛ اعتمادی که باید با انعقاد قراردادهای نقدی و پرداخت قیمت واقعی برای ارزش ژنتیکی پیله‌های مولد به دست آید. در صورتی که کشاورز برای تأمین پیله زنده، ماه‌ها منتظر تأمین اعتبارهای منحصر به فرد دولتی باشد، بدون شک تخم‌های تولیدی سال آینده نیز از نظر کیفی به سرنوشت تخم‌های وارداتی بی‌کیفیت دچار خواهند شد.
صنعت نساجی خراسان رضوی تنها زمانی به حیات خود ادامه می‌دهد که سیاست‌گذاران از رویکردهای مقطعی و گزارش‌نویسی‌های اداری دست بردارند و زنجیره را به‌طور یکپارچه مشاهده نمایند: از تأمین برگ غنی توت و سوخت یارانه‌ای در پاییز، تا خرید تضمینی پنبه و پیله و در نهایت کنترل قاچاق نخ ابریشم به کارگاه‌های قالیبافی. نجات نوغانداری در تربت‌حیدریه نه در معجزات شیمیایی برای تخم‌ها است و نه در تأکید بر واژه پایلوت؛ بلکه در ایجاد نظام اقتصادی است که زحمت شب‌زنده‌داری کشاورزان برای گرم نگه‌داشتن کرم‌های خود، در بازار هدر نرود.
