چه عواقبی در صورت خاموش شدن همزمان تمام موتورهای یک هواپیما در حین پرواز ایجاد خواهد شد؟

تصور کنید که در ارتفاعی برابر با ۱۱ کیلومتر از سطح زمین قرار دارید و به طور ناگهانی، صدای موتورهای هواپیما قطع می‌شود. دیگر خبری از غرش آشنا و همیشگی موتور نیست و در این شرایط، هواپیما باید بدون وجود نیروی پیشران به پرواز خود ادامه دهد. آیا پس از چند ثانیه سقوط خواهید کرد؟ آیا خلبان قادر خواهد بود موتور را دوباره راه‌اندازی کند؟ و اگر نتواند، سرنوشت مسافران چه خواهد شد؟

بر خلاف آنچه ممکن است تصور شود، خاموش شدن همزمان تمام موتورهای یک هواپیما به سقوط فوری آن منجر نمی‌شود. هواپیماهای مسافربری به گونه‌ای طراحی شده‌اند که در شرایط اضطراری مانند این، توانایی حفظ پرواز را داشته باشند و در صورتی که سرعت آنها کافی و مناسب باشد، می‌توانند در آسمان بدون موتور به پرواز ادامه دهند. هرچند این وضعیت بسیار خطرناک به شمار می‌رود و نتایج آن تحت تاثیر عواملی مانند ارتفاع هواپیما، علل خاموش شدن موتورها، وضعیت جوی و فاصله تا فرودگاه مناسب قرار دارد.

برای درک نحوه‌ی این پدیده، نیاز است بدانیم که بین نیروی پیشران و نیروی بالابری چه تفاوتی وجود دارد. موتور هواپیما نیروی لازم برای جلو رفتن را فراهم می‌آورد، در حالی که بال‌ها در اثر عبور هوا از میان خود نیروی بالابری تولید می‌کنند. مادامی که هواپیما سرعت کافی داشته باشد، بال‌ها قادرند آن را در آسمان نگه دارند، حتی اگر موتور هیچ نیرویی تولید نکند.

شخصی که در کابین نشسته، ممکن است در ابتدابا قطع شدن صدای موتور آگاه شود؛ اما خدمه‌ی پرواز بلافاصله با یک وضعیت اضطراری جدی رو به‌رو خواهند شد. از دست دادن نیروی موتور می‌تواند بر روی برق تولیدی از ژنراتورها و برخی سامانه‌های دیگر تاثیر بگذارد. با این حال، هواپیماهای مسافربری به سامانه‌های پشتیبانی مجهز شده‌اند تا خلبانان بتوانند کنترل هواپیما را حفظ کنند.

در بسیاری از مدل‌ها، توربین بادی اضطراری یا RAT در مواقع ضروری از بدنه بیرون می‌آید. این دستگاه با جریان هوای عبوری به چرخش در می‌آید و به تامین بخشی از برق یا فشار هیدرولیکی مورد نیاز برای سامانه‌های حیاتی کمک می‌کند. البته RAT نمی‌تواند جایگزین موتور هواپیما شود و قدرت آن نیز محدود است؛ مسئولیت آن کمک به حفظ کنترل در شرایط اضطراری است.

بله، در بسیاری از شرایط، امکان روشن کردن مجدد موتورها در حین پرواز وجود دارد. این فرآیند که به نام «روشن‌سازی مجدد موتور در پرواز» شناخته می‌شود، بخشی از روندهای اضطراری ساخت هواپیماهای مسافربری است. خلبانان برای این کار آموزش دیده‌اند و سازندگان هواپیما نیز روش‌های مشخصی را برای چنین وضعیتی در اختیار آنها قرار می‌دهند.

یکی از این روش‌ها استفاده از جریان هواست. هنگامی که هواپیما به جلو حرکت می‌کند، هوا از داخل موتور عبور کرده و می‌تواند قسمت‌های چرخان آن را به حرکت درآورد. اگر شرایط مناسب باشد و موتور دچار آسیب جدی نشده باشد، خلبان می‌تواند با پیروی از دستورالعمل‌های مربوط به نوع هواپیما، احتراق را دوباره برقرار کند.

روش دیگری که می‌توان به کمک آن موتور را روشن کرد، استفاده از سامانه‌ی برق و تجهیزات جانبی موجود در هواپیما است. اکثر هواپیماهای مسافربری به واحد توان کمکی (APU) مجهز هستند؛ این سامانه کوچک که معمولاً در انتهای بدنه قرار دارد، می‌تواند برق و هوای فشرده‌ی موردنیاز برخی تجهیزات را تامین کند. در شرایط مخصوص، از این سیستم می‌توان برای کمک به روشن کردن مجدد موتور نیز بهره گرفت. البته روش دقیق برای راه‌اندازی بستگی به مدل هواپیما، ارتفاع، سرعت و وضعیت موتور دارد.

نکته اصلی این است که خاموش شدن موتورها به معنای خراب شدن دائمی‌ آنها نیست. در برخی موارد عواملی نظیر اتمام سوخت، ورود پرندگان به موتور یا شرایط نامناسب جوی باعث از کار افتادن موتورها می‌شود. اگر علت بروز مشکل برطرف گردد و موتور نیز دچار آسیب جدی نشده باشد، شانس روشن شدن مجدد آن وجود دارد. البته اگر موتور دچار خرابی مکانیکی شدید شده باشد، تلاش برای راه‌اندازی مجدد آن ممکن است بی‌فایده باشد.

یکی از موارد مشهور، پرواز شماره ۲۳۶ شرکت ایر ترانسات در سال ۲۰۰۱ بود. این هواپیمای ایرباس A330 از تورنتو به مقصد لیسبون در حال پرواز بود که به علت نشتی سوخت، مخازن آن به تدریج خالی شدند. در این وضعیت، ابتدا موتور سمت راست و سپس موتور سمت چپ از کارافتاد و هواپیما در وسط اقیانوس اطلس بدون نیروی پیشران باقی ماند.

خلبانان توانستند با حفظ حالت سرخوردن، هواپیما را هدایت کرده و پس از مدتی حدود ۱۹ دقیقه، آن را در فرودگاه لاژس در جزایر آزور به زمین بنشانند. در این مدت، هواپیما حدود ۱۲۰ کیلومتر را بدون نیروی موتور پیمود و تمامی ۳۰۶ مسافر آن جان سالم به در بردند. این واقعه نشان داد که یک هواپیمای مسافربری بزرگ می‌تواند در شرایط مناسب و با هدایت صحیح خلبانان، مسافت قابل توجهی بدون موتور طی کند.

مثال مشهور دیگری، پرواز شماره ۱۵۴۹ شرکت یو‌اس ایرویز در سال ۲۰۰۹ بود. این هواپیمای ایرباس A320 تنها چند دقیقه پس از برخاستن از فرودگاه لاگواردیا در نیویورک با گروهی از غازهای کانادایی تصادف کرد. پرندگان به هر دو موتور حمله کرده و نیروی پیشران تقریباً به طور کامل از بین رفت.

خلبانان سعی کردند تا موتورهای هواپیما را دوباره راه‌اندازی کنند، اما موفق به این کار نشدند. با توجه به ارتفاع کم و زمان محدود، بازگشت به فرودگاه امکان‌پذیر نبود. پس از بررسی شرایط، کاپیتان چسلی سالنبرگر تصمیم به نشستن هواپیما بر روی رودخانه هادسون گرفت. هواپیما بر روی آب فرود آمد و تمامی ۱۵۵ سرنشین موفق به نجات جان خود شدند، هرچند برخی از مسافران و خدمه دچار آسیب شدند.

هر دو این حوادث تفاوت بنیادی را نشان می‌دهند: وقتی موتور در ارتفاع کروز خاموش می‌شود، به معنای آن است که معمولاً زمان بیشتری برای شناسایی مشکل، تلاش برای راه‌اندازی مجدد و انتخاب یک محل فرود در دست است. اما در ارتفاع کم، مانند دقایق اولیه پس از برخاستن، خلبان ممکن است فقط چند دقیقه یا حتی کمتر برای اتخاذ تصمیم داشته باشد.

اگر تمام موتورهای هواپیما متوقف شوند، نتیجه به چند عامل بستگی دارد: ارتفاع و سرعت هواپیما، علت خاموش شدن موتورها، امکان راه‌اندازی مجدد آنها و وجود مکانی مناسب برای فرود. هواپیما قادر است بدون موتور پرواز کند، اما ارتفاع خود را افت می‌دهد و زمان محدودی برای اقدام دارد. بنابراین، خلبانان به طور همزمان در تلاش برای بازگرداندن موتور‌ها باید خود را برای یک فرود اضطراری آماده کنند.