مقابله خودروهای چینی با مس ایران؛ تجدید نظر در تهاتر در دوره تحریم‌ها

بر اساس گزارش و بررسی گسترده‌ای که توسط رسانه بلومبرگ منتشر شده، تحریم‌های وسیع غرب علیه ایران موجب بازگشت به یکی از قدیمی‌ترین شیوه‌های مبادله تجاری به نام تهاتر شده است. این گزارش به بررسی یک شبکه تجاری پیچیده میان چین و ایران پرداخته و نشان می‌دهد که شرکت‌های خودروسازی چینی در ازای دریافت مس و روی از ایران، اقدام به صادرات قطعات خودرو به این کشور می‌کنند. این معامله که شرکت بزرگ خودروسازی «چری» در مرکز آن قرار دارد، نمونه‌ای بارز از نحوه دور زدن محدودیت‌های مالی بین‌المللی و شکل‌گیری مسیرهای جدید تجاری در سطح جهانی به شمار می‌رود.

تهاتر خودروهای چینی در مقابل مس ایران در عصر تحریم‌ها

هنر باستانی تهاتر به آرامی به عرصه تجاری جهانی بازمی‌گردد. تقریبا هر ماه، محموله‌ای از قطعات خودرو مانند موتور و شاسی از خطوط تولید کارخانه‌ای در یکی از شهرهای صنعتی چین که در کنار رود یانگ‌تسه واقع است، خارج می‌شود. این قطعات برای مونتاژ اولیه به کارخانه‌ای دیگر منتقل می‌شوند، به‌صورت قطعات نیمه‌منفصله (SKD) تبدیل شده و سپس در کانتینرها بارگیری و به مقصد نهایی خود، ایران، ارسال می‌شوند.

اما هزینه این خودروهای نیمه‌کاره با پول نقد تسویه نمی‌شود؛ بلکه به‌جای آن، آن‌ها در ازای کانتینرهای مس و روی ایران مبادله می‌شوند تا نیاز صنعت عظیم فلزات چین تأمین گردد.

تهاتر: استراتژی برای دور زدن تحریم‌های غرب

این تجارت «خودرو در مقابل فلزات» که جزئیات آن توسط چهار منبع آگاه برای بلومبرگ توضیح داده شده، نگاهی استثنایی به این واقعیت می‌اندازد که چگونه تحریم‌های بی‌سابقه غرب، سیستم تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار داده و به احیای هنر کهن تهاتر انجامیده است.

مرکز این تجارت تهاتری، شامل مجموعه‌ای از شرکت‌های استان «آنهویی» در چین است که از جمله آن‌ها می‌توان به شرکت خودروسازی «چری» (Chery Automobile) و «گروه فلزات غیرآهنی تانگلینگ» (Tongling Nonferrous Metals Group)، یکی از پیشگامان صنعت فلزات، اشاره کرد. چری در ماه گذشته با عرضه اولیه سهام خود در بورس هنگ‌کنگ، ۱.۲ میلیارد دلار جذب سرمایه داشته است.

چری که اکنون بزرگ‌ترین صادرکننده خودروهای چینی به سطح جهانی و یازدهمین تولیدکننده بزرگ خودروهای سواری در دنیاست، با قطعات خود، حلقه‌ای کلیدی در یک شبکه تجاری پیچیده ایجاد کرده است. در این شبکه، خودروها به‌منظور دور زدن مشکلات پرداخت ناشی از افزایش تحریم‌های آمریکا، با فلزات و حتی بادام هندی تهاتر می‌شوند.

شایان ذکر است که هیچ‌گونه شواهدی مبنی بر نقض تحریم‌ها از سوی چری، تانگلینگ یا دیگر شرکت‌های اشاره شده در این گزارش وجود ندارد. بر اساس گفته‌های منابع آگاه که خواسته‌اند ناشناس بمانند، این خودروساز به‌طور مستقیم با ایران تهاتر نمی‌کند، بلکه قطعات و فناوری‌های خود را به یک شرکت دیگر در استان آنهویی می‌فروشد که این شرکت، پس از تبدیل آن‌ها به خودروهای نیمه‌منفصله، محموله‌ها را به ایران ارسال می‌کند.

تحریم‌های آمریکا و اروپا به‌روشنی افراد و شرکت‌های این کشورها و همچنین هر کسی که از ارزهای آن‌ها استفاده کند را هدف قرار می‌دهد. این به آن معناست که شرکت‌های چینی می‌توانند تا زمانی که معاملات خود را به‌صورت ریالی یا با یوآن انجام دهند، بدون نقض تحریم‌ها به تعامل با ایران ادامه دهند. طبق قوانین چین، تجارت با ایران کماکان قانونی است.

نمایندگان شرکت‌های چری و تانگلینگ به درخواست‌های مکرر برای اظهار نظر در این زمینه پاسخی نداده‌اند.

چری؛ از ووهو تا بازارهای جهانی

شرکت چری از زمان تأسیس خود در سه دهه پیش، به یکی از داستان‌های موفقیت در عرصه سیاست‌های تجاری خارجی پکن در قالب «ابتکار کمربند و جاده» تبدیل شده و در کشورهایی نظیر ایران، کوبا و روسیه فعالیت می‌کند. این شرکت از سال ۲۰۲۲ در روسیه برای کسب عنوان بزرگ‌ترین شرکت خارجی از منظر درآمد، با شرکت «فیلیپ موریس» به رقابت پرداخته است. چری توانسته است در نیمه اول سال ۲۰۲۵، استان زادگاه خود، آنهویی را به بزرگ‌ترین تولیدکننده خودرو در چین تبدیل کند و رؤیای تبدیل شهر «ووهو» به «دیترویت چین» را دست‌یافتنی کند.

این شرکت در امیدنامه عرضه اولیه سهام خود اعلام کرده که تا پایان سال ۲۰۲۴، علاقه‌مند است فعالیت‌های تجاری خود در ایران و کوبا را متوقف کند و متعهد شده که تا سال ۲۰۲۷ حجم تجارت خود در روسیه را به سطحی «ناچیز» کاهش دهد. در این سند تأکید شده که مشاور حقوقی شرکت، «هوگان لاولز»، ارزیابی کرده است که فعالیت‌های این شرکت در کشورهای تحت تحریم «نشان‌دهنده یک فعالیت تحریمی اولیه یا نقض تحریم‌های اولیه آمریکا نیست و ریسک تحریم‌های ثانویه به‌طور نسبی محدود است.»

به‌رغم این مسائل، نکته قابل توجه این است که تمام بانک‌های پیشرو در عرضه اولیه سهام چری، چینی بودند. این شرکت پیش از این بانک «جی‌پی مورگان چیس» را برای مشارکت در این عرضه انتخاب کرده بود، اما این بانک آمریکایی پیش از امضای قرارداد رسمی، از همکاری با این پروژه کنار رفت. منابع آگاه اعلام کرده‌اند که جی‌پی مورگان به دلیل نگرانی‌هایی درباره شفاف‌سازی‌های چری، از جمله معاملات تجاری این شرکت با کشورهای تحت تحریم، از این قرارداد خارج شد. نماینده جی‌پی مورگان در این باره اظهارنظر نکرده است.

سخنگوی وزارت امور خارجه چین خاطرنشان کرد که از این تجارت اطلاعی ندارد، اما «به‌عنوان یک اصل، چین همواره با تحریم‌های یک‌جانبه و غیرقانونی مخالف است. همکاری عادی میان کشورها و ایران در چارچوب قوانین بین‌المللی، منطقی، منصفانه و قانونی است و باید مورد احترام و حمایت قرار گیرد.»

تشدید تحریم‌ها و ظهور یک تجارت قدیمی

چری برای نخستین بار در سال ۲۰۰۴ با تاسیس یک شرکت به همراه یک شریک محلی، به بازار ایران راه یافت. این شرکت مشترک که تحت عنوان «شرکت مدیران خودرو» یا MVM شناخته می‌شود، به محبوب‌ترین برند خودروی خارجی در کشور تبدیل گردیده است.

ایران برای سال‌ها مهم‌ترین بازار بین‌المللی چری به شمار می‌رفت. طبق امیدنامه اوراق قرضه داخلی این شرکت، تا سال ۲۰۱۶، بیش از نیمی از فروش بین‌المللی این برند به ایران اختصاص پیدا کرده بود. «یین تونگ‌یو»، بنیان‌گذار چری، در مصاحبه‌ای در همان سال که رئیس‌جمهور چین، «شی جین پینگ» را در سفر دولتی به ایران همراهی می‌کرد، ابراز داشت: «من افتخار می‌کنم که خودروهای چری را در همه‌جای ایران می‌بینم. خودروهای چینی مانند سیستم راه‌آهن پرسرعت ما هستند: ارزش افزوده و کیفیت برتری دارند، می‌توانند نماینده چین باشند و باید در بازار جهانی معرفی شوند.

به گفته منابع آگاه، تجارت تهاتری با ایران حدود شش یا هفت سال پیش آغاز شده است. این تحول همزمان با تشدید شدید تحریم‌های آمریکا در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ اتفاق افتاد. این تحریم‌ها که نتیجه خروج او از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ بود، دسترسی ایران به سیستم مالی جهانی را به‌طرز قابل توجهی محدود کرد و پرداخت هزینه خرید محصولات وارداتی را برای شرکت‌های ایرانی دشوارتر ساخت.

سازوکار تهاتر: از اجزای خودرو تا مواد معدنی

با افزایش شدت تحریم‌ها، شرکت‌های بزرگ دولتی چین، به ویژه آن‌های که دارای شبکه‌های خارجی وسیع در بخش‌های مالی و… بودند، به شدت محتاط شده و عمدتاً از هرگونه تعامل مستقیم با نهادهای ایرانی پرهیز کردند. این امر به افزایش تجارت بین چین و ایران از طریق لایه‌های متعدد شرکت‌های پوششی منجر شد و در این بستر، تجارت تهاتری «خودرو در برابر فلزات» با نقش‌آفرینی کلیدی دو شرکت دیگر در استان آنهویی آغاز شد.

یکی از این شرکت‌ها، گروه فلزات غیرآهنی تانگلینگ است که از بزرگ‌ترین شرکت‌های فلزات چین محسوب می‌شود. این شرکت در شهر «تانگلینگ» قرار داشته و تنها ۹۰ کیلومتر با ووهو فاصله دارد؛ شهری که اولین صنعت مس در چین مدرن در آن تأسیس شده است. تانگلینگ با ایفای نقش کلیدی در این تجارت تهاتری، به چین کمک کرد تا به مواد معدنی غنی ایران در یک بازار رقابتی فزاینده دسترسی پیدا کند.

یک منبع آگاه گزارش داد که این معامله به‌منظور فروش سالانه تا ۹۰ هزار دستگاه خودرو طراحی شده بود. چری اقدام به تأمین قطعات و فناوری به یک شرکت سومی در شهر «آنچینگ» در همان استان آنهویی می‌کند و این شرکت معمولاً این قطعات را به‌صورت نیمه‌منفصله به ایران ارسال می‌کند. پس از ورود به ایران، خودروها به‌صورت محلی مونتاژ شده و تحت برند MVM به فروش می‌رسند. در عوض، فلزات ایرانی – عمدتاً به‌صورت سنگ معدن فرآوری نشده و کنسانتره – معادل ارزش این خودروها به چین تحویل داده می‌شود، جایی که تیم تجاری تانگلینگ آن‌ها را به دیگر شرکت‌های چینی توزیع می‌کنند.

احیای جهانی تهاتر در سایه تحریم‌ها

مبالغ مرتبط با تهاتر خودرو در قبال فلزات، طبق محاسبات بلومبرگ، به صدها میلیون دلار بالغ می‌شود که در مقایسه با کل صادرات تقریبا ۹ میلیارد دلاری چین به ایران در سال گذشته، نسبتاً اندک است. با این حال، این معاملات نمایانگر بازگشت به تجارت تهاتری است که تحت تأثیر تحریم‌های غرب در حال رشد است.

در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، تجارت تهاتری نسبتاً رایج گردید؛ چرا که شرایط سیاسی و سقوط اتحاد جماهیر شوروی باعث عدم دسترسی به ارزهای معتبر می‌شد.

با تسلط دلار بر جریان‌های تجاری جهانی، تجارت تهاتری در طی سه دهه اخیر کاهش یافت. اما گسترش تحریم‌ها در سال‌های اخیر منجر به افزایش استفاده از ارزهای مختلف و حتی تهاتر برای کالاهایی از روسیه، ونزوئلا، ایران و سایر کشورها شده است. به‌عنوان مثال، سریلانکا چای را با نفت ایران رد و بدل کرده و به‌تازگی پکن ۲ میلیون دلار قطعات خودرو را در ازای پسته به ایران ارسال کرده است.

چالش‌های تجارت با ایران برای عرضه اولیه سهام چری

برای چری، جریان تجاری با ایران و کشورهای تحت تحریم، در ماه‌های اخیر و همزمان با آماده‌سازی برای نخستین عرضه عمومی سهامش، چالش‌هایی به همراه داشته است.

با این حال، به گفته چندین منبع مطلع، هیچ بانک غربی رهبری عرضه اولیه را بر عهده نداشت که بخشی از آن به نگرانی‌ها در خصوص شفاف‌سازی فعالیت‌های این شرکت در کشورهای تحت تحریم، از جمله ایران، ارتباط دارد. عدم اطمینان در این زمینه برخی سرمایه‌گذاران بالقوه را نیز دلسرد کرد.

در نهایت، چری پنج درصد از سهام خود را در عرضه اولیه به فروش رساند و بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار منفرد که حدود یک‌هفتم از کل سهام عرضه‌شده را خرید، یک شرکت سرمایه‌گذاری دولتی چینی بود.