استارشیپ برای نخستین بار با بازوهای برج پرتاب گرفته شد

فضاپیمای استارشیپ شرکت اسپیسایکس پس از بیش از ۲۲ ساعت پرواز و گردش به دور زمین، در ۱۴ نوامبر به پایگاه استاربیس در تگزاس بازگشت و برای نخستین بار میان بازوهای مکانیکی برج پرتاب فرود آمد. این موفقیت، گام مهمی در آزمایش سامانهای است که قرار است هر دو بخش موشک را پس از پرواز بازیابی کند. بااینحال، مأموریت پرواز پانزدهم کاملاً بینقص نبود: مرحلهٔ تقویتکننده در مسیر بازگشت از تلاش برای فرود در محل پرتاب منصرف شد و پیش از رسیدن به سطح آب، سامانهٔ پایان پرواز آن را منهدم کرد. بنابراین فقط بازگشت و گرفتن فضاپیمای بالایی موفق شد؛ هدف گرفتن هر دو بخش در یک مأموریت هنوز محقق نشده است.
پرواز از استاربیس در ۱۳ نوامبر آغاز شد. موشک در زمان پرتاب حدود ۱۲۴ متر ارتفاع داشت و پس از جداشدن دو بخش، فضاپیمای بالایی به مسیر مداری رفت. استارشیپ ۲۶ ماهوارهٔ نسل سوم استارلینک را در مدار مستقر کرد و حدود ۱۴ بار به دور زمین چرخید. مرحلهٔ بازگشت طولانیتر از فرودهای پیشین تقویتکننده بود: فضاپیما پس از ورود دوباره به جو، مسیرش را به سوی تگزاس تغییر داد، در لحظات پایانی عمودی شد و در میان بازوهای برج نشست.
گرفتن استارشیپ با برج چگونه انجام شد؟
برج پرتاب استاربیس بازوهایی بزرگ دارد که در مأموریتهای استارشیپ به «چاپستیک» یا چوبهای غذاخوری تشبیه شدهاند. این بازوها قرار نیست موشک را مثل یک سکوی فرود معمولی از زیر بگیرند؛ وسیله در پایان مسیر، بهصورت عمودی به فضای میان بازوها نزدیک میشود و سازهٔ برج آن را مهار میکند. بازگشت به همان برج میتواند نیاز به فرود روی کشتی یا سکوی دوردست را کم کند و زمینه را برای بررسی و آمادهسازی موشک در محل پرتاب فراهم آورد.
استارشیپ پیش از این نیز به جو زمین بازگشته بود، اما گرفتن مرحلهٔ بالایی در برج با بازیابی تقویتکننده تفاوت دارد. تقویتکننده پس از پرتاب مدت کوتاهتری پرواز میکند و برای بازگشت، مسیر کنترلشدهتری دارد. فضاپیمای بالایی سرعت و ارتفاع بیشتری میگیرد و باید پس از پروازی طولانی از جو عبور کند، گرمای شدید بازگشت را تحمل کند و در پایان، مانور فرود را در نقطهای دقیق انجام دهد. به همین دلیل، گرفتن آن در برج آزمایشی دشوارتر از گرفتن تقویتکننده بهشمار میرود.
در این مأموریت، استارشیپ پس از پایان پرواز مداری، مسیر بازگشت را آغاز کرد و با عبور از جو، به سوی محل پرتاب برگشت. ورود دوباره به جو با گرمای زیادی همراه است؛ گازهای داغ در اطراف بدنه جریان پیدا میکنند و سپر حرارتی باید از ساختار فضاپیما محافظت کند. سپس فضاپیما در مرحلهٔ پایانی مانوری انجام داد تا از حالت افقی به حالت عمودی برسد و بازوهای برج آن را بگیرند. موفقیت در این دنبالهٔ پیچیده نشان میدهد که این بخش از سامانه توانسته یک پرواز مداری طولانی را با بازیابی در محل پرتاب به پایان برساند.
چرا این فرود برای استفادهٔ دوباره اهمیت دارد؟
هدف اسپیسایکس از بازیابی موشک، صرفاً نمایش یک فرود چشمگیر نیست. موشکی که پس از پرواز سالم به محل پرتاب برگردد، در صورت امکان بازرسی، تعمیر و آمادهسازی دوباره، میتواند برای مأموریتهای بعدی استفاده شود. استفادهٔ دوباره از هر دو بخش میتواند نیاز به ساخت وسیلهٔ تازه برای هر پرواز را کاهش دهد و فاصلهٔ زمانی میان پرتابها را کوتاهتر کند. چنین چرخهای برای برنامههایی که به پرتابهای پرتعداد نیاز دارند، از جمله گسترش منظومهٔ ماهوارهای استارلینک، اهمیت دارد.
اما فرود موفق بهتنهایی ثابت نمیکند که استارشیپ آمادهٔ استفادهٔ تکراری و پرتعداد است. پس از بازیابی، مهندسان باید وضعیت بدنه، موتورها، سامانههای پروازی و بهویژه سپر حرارتی را بررسی کنند. اگر کاشیهای حرارتی یا بخشهای دیگر نیازمند تعویض گسترده باشند، برگشتن فضاپیما به برج هنوز به معنای آمادهبودن سریع آن برای پرواز بعدی نیست. میزان تعمیر موردنیاز و زمان لازم برای آمادهسازی مجدد، بخشی از آزمونهایی است که باید در پروازهای بعدی روشن شود.
در سه پرواز پیشین، اسپیسایکس توانسته بود تقویتکنندهٔ سوپر هِوی را با بازوهای برج بگیرد. پرواز پانزدهم نخستین باری بود که خود فضاپیمای بالایی نیز برای چنین بازیابیای اقدام کرد. تفاوت در این است که سوپر هِوی چند دقیقه پس از پرتاب بازمیگردد، اما استارشیپ پس از رسیدن به مدار باید حدود یک روز بعد از مسیر بازگشت طولانیتری عبور کند. این موفقیت یک مانع فنی مهم را پشت سر گذاشت، ولی هنوز باید در پروازهای بیشتری تکرار شود تا قابلیت اتکای سامانه سنجیده شود.
تقویتکننده چرا برنگشت؟
برنامهٔ پرواز پانزدهم این بود که هر دو بخش موشک به استاربیس بازگردند و با برج گرفته شوند. تقویتکنندهٔ سوپر هِوی پس از جداشدن از فضاپیما برای بازگشت آماده شد، اما تلاش برنامهریزیشده برای گرفتن آن در محل پرتاب ادامه پیدا نکرد. بر اساس توضیحات اولیهٔ اسپیسایکس، هشدار مربوط به میزان سوخت و موقعیت تقویتکننده در تصمیم سامانهٔ هدایت برای لغو فرود نقش داشت. تقویتکننده به مسیر فرود اضطراری روی خلیج مکزیک رفت و سامانهٔ پایان پرواز آن را پیش از برخورد با آب منهدم کرد. علت ریشهای این رخداد در زمان انتشار گزارش همچنان در دست بررسی بود.
لغو خودکار تلاش برای فرود را باید از نقصی که باعث برخورد کنترلنشده شود جدا کرد. در توضیح اسپیسایکس آمده است سامانهٔ هدایت، موقعیت تقویتکننده را برای ادامهٔ فرود مناسب تشخیص نداد و مسیر جایگزین را فعال کرد. این سازوکار برای جلوگیری از بازگشت وسیله به محلی ناایمن طراحی شده است. در عین حال، فعالشدن آن نشان میدهد که هدف پرواز، یعنی گرفتن هر دو بخش، کامل نشده است. عملکرد حفاظتی سامانه و نتیجهٔ عملیاتی مأموریت دو معیار جداگانهاند: اولی میتواند درست عمل کرده باشد، درحالیکه دومی به هدف نرسیده است.
پس از این رخداد، اسپیسایکس باید دادههای موتور، میزان سوخت، مسیر پرواز و تصمیمهای سامانهٔ هدایت را بررسی کند. برای فهم دقیق علت، کافی نیست فقط بدانیم کدام هشدار در لحظات پایانی ظاهر شده است؛ باید مشخص شود هشدار چرا فعال شد و آیا مسئله از حسگر، محاسبات مسیر، مصرف سوخت یا عامل دیگری ناشی شده است. تا زمانی که بررسی شرکت نتیجهای روشن ارائه نکند، نسبتدادن قطعی خرابی به یک قطعه یا سامانه زودهنگام است.
آزمون سپر حرارتی و استقرار ماهوارهها
پرواز پانزدهم فقط برای بازیابی طراحی نشده بود. استارشیپ ۲۶ ماهوارهٔ استارلینک نسل سوم را در مدار مستقر کرد؛ محمولهای که آزمایش توان عملیاتی فضاپیما را نیز در کنار مانورهای بازگشت ممکن میکرد. طبق گزارشها، فضاپیما حدود ۱۴ بار به دور زمین چرخید و در ارتفاعی نزدیک به ۲۶۵ کیلومتر پرواز کرد. این دومین مأموریت استارشیپ بود که به مدار رسید و از نظر مدت، بسیار طولانیتر از پرواز قبلی بود که تنها یک یا دو دور مداری داشت.
بازگشت از مدار فرصتی برای بررسی سپر حرارتی بود؛ پوششی که باید از بدنه در برابر گرمای ورود به جو محافظت کند. گزارش Aerospace America میگوید در بدنهٔ فضاپیما حدود ۱۸ هزار کاشی سرامیکی به کار رفته و شرکت در پی آن است که این کاشیها تا حد امکان بدون تعویض گسترده، برای پروازهای بعدی آماده بمانند. این بخش برای استفادهٔ مکرر اهمیت اساسی دارد: اگر بعد از هر پرواز نیاز به بازسازی طولانی باشد، بازیابی در برج بهتنهایی چرخهٔ سریع پرتاب را ممکن نمیکند.
اسپیسایکس گفته بود که در این پرواز، وضعیت فضاپیما و سپر حرارتی در نگاه اولیه مناسب به نظر میرسید. این ارزیابی اولیه با نتیجهٔ بازرسی کامل پس از فرود یکسان نیست. شرکت باید بتواند دادههای حسگرها را با بررسی فیزیکی وسیله تطبیق دهد و ببیند آیا کاشیها، موتورها یا سامانههای کنترل پس از پرواز همچنان قابل استفادهاند. عملکرد خوب در یک مأموریت نیز تضمین نمیکند که همان نتیجه در پروازهای بعدی با شرایط متفاوت تکرار شود.
ارتباط پرواز با برنامهٔ ماه ناسا
استارشیپ در برنامهٔ فضایی اسپیسایکس و در برنامهٔ فرود انسان روی ماه ناسا نقش دارد. ناسا برای توسعهٔ نسخهٔ فرودگر ماه استارشیپ با این شرکت قرارداد چندمیلیارددلاری بسته است. این نسخه باید بتواند فضانوردان را از مدار ماه به سطح آن منتقل کند و دوباره به مدار بازگرداند. برای چنین مأموریتی، پروازهای مداری، استقرار بار، کنترل حرارتی و بازیابی اجزای موشک همگی آزمونهای مرتبطاند؛ هرچند گرفتن فضاپیما در برج بهتنهایی فناوری فرود روی ماه را اثبات نمیکند.
برنامهٔ فعلی ناسا برای Artemis III در سال ۲۰۲۷ شامل آزمایش سامانههای فرود و عملیات اتصال در مدار پایین زمین است؛ نخستین فرود سرنشیندار این مرحله از برنامه به Artemis IV در سال ۲۰۲۸ موکول شده است. ناسا اعلام کرده است در مأموریت آزمایشی، فضاپیمای Orion و نمونههای فرودگرهای تجاری در مدار زمین برای تمرین اتصال و عملیات نزدیکشدن به هم به کار میروند. در این مسیر، استارشیپ یکی از سامانههایی است که باید پیش از استفاده برای مأموریت ماه، آزمایشهای بیشتری را پشت سر بگذارد.
برای ناسا، هر پرواز موفق یا ناموفق بخشی از ارزیابی ریسک است. موفقیت در گرفتن استارشیپ میتواند اعتماد به توانایی بازگشت و کنترل فضاپیما را افزایش دهد، اما این مأموریت همهٔ نیازهای فرود ماه را پوشش نمیدهد. انتقال سوخت در مدار، پشتیبانی حیات، عملیات فضانوردان، ارتباط میان فضاپیماها و فرود روی سطح ماه مسائل دیگری هستند که باید در آزمونهای جداگانه بررسی شوند. بنابراین خبر این پرواز را باید در چارچوب یک برنامهٔ توسعهٔ چندمرحلهای دید، نه تأیید نهایی آمادگی استارشیپ برای حمل انسان.
گام بعدی چیست؟
پرواز پانزدهم یک نتیجهٔ روشن داشت: فضاپیمای بالایی استارشیپ پس از پرواز مداری توانست به محل پرتاب بازگردد و برای نخستین بار با بازوهای برج گرفته شود. در کنار آن، تقویتکننده نتوانست به هدف فرود در برج برسد و علت دقیق این مسئله هنوز بررسی میشد. این دو نتیجه کنار هم تصویری واقعیتر از آزمایش ارائه میدهند؛ دستاورد مهمی ثبت شد، اما مأموریت کاملِ بازیابی هر دو مرحله هنوز به دست نیامد.
برای تبدیل این موفقیت به سامانهای عملیاتی، اسپیسایکس باید نشان دهد که میتواند فرود فضاپیمای بالایی را تکرار کند، مشکل بازگشت تقویتکننده را برطرف کند و هر دو بخش را پس از بازرسی با زمان و هزینهٔ قابل قبول برای پرواز مجدد آماده سازد. همچنین، آزمایشهای بعدی باید روشن کنند سپر حرارتی در مأموریتهای طولانیتر و شرایط متفاوت چگونه عمل میکند. معیار نهایی فقط صحنهٔ فرود نیست؛ سرعت، ایمنی و هزینهٔ چرخهٔ کامل پرتاب تا پرواز دوباره نیز اهمیت دارد.
در حال حاضر، گرفتن استارشیپ در برج یک پیشرفت فنی واقعی است، اما هنوز معادل اثبات استفادهٔ سریع و پرتکرار از موشک نیست. فضاپیما پس از ۲۲ ساعت پرواز به زمین بازگشت و در محل پرتاب مهار شد؛ مرحلهٔ بعد این است که مهندسان نشان دهند این اتفاق میتواند با اطمینان تکرار شود و بازیابی به آمادهسازی دوباره برای پرواز منتهی شود. نتیجهٔ بررسی تقویتکننده و دادههای سپر حرارتی، در ارزیابی مأموریتهای بعدی نقشی اساسی خواهد داشت.



