دولت در مدیریت مصرف بنزین ناکام؛ اعمال محدودیت کارت سوخت در 11 استان و بلاتکلیفی برای مسافران
تحولات اساسی در توزیع بنزین و محدودیت استفاده از کارت سوخت در ۱۱ استان
ساز و کار توزیع سوخت در کشور با هدف افزایش شفافیت و مدیریت بهینه مصرف به مرحله جدیدی وارد شده است. طرح محدودیت در استفاده از کارت اضطراری در جایگاه‌های سوخت که در ابتدا به عنوان یک اقدام آزمایشی مطرح گردید، به سرعت در حال گسترش به مناطق مختلف کشور است. بهره‌گیری از کارت سوخت شخصی به مسئولان مربوطه این امکان را می‌دهد که الگوهای مصرف را با دقت کارشناسانه ای پیگیری کرده و نقاط ضعف عرضه خارج از شبکه را شناسایی کنند. در این میان، هنگامی که از کارت شخصی استفاده می‌شود، تمامی جزئیات سوخت‌گیری اعم از مشخصات خودرو، استان مبدا و مقصد، زمان دقیق و حجم برداشت یارانه‌ای یا آزاد در سامانه‌های یکپارچه ثبت می‌شود. در حالی که تراکنش‌های مربوط به کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها به سختی داده‌های قابل اعتمادی از مصرف‌کننده نهایی ارائه می‌دهند و این امکان را برای انحراف سوخت از شبکه رسمی فراهم می‌آورند.
این طرح محدودکننده در مرحله اول از استان کرمان آغاز گردید و پس از آن، با بررسی نتایج اولیه، دامنه آن به استان‌های مرزی و استراتژیک مانند سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی تعمیم داده شد. با فرارسیدن آبان‌ماه، وزارت نفت تصمیم به اضافه کردن هشت استان دیگر شامل هرمزگان، یزد، آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، اردبیل و کردستان به این طرح گرفت، تا در نهایت شمار استان‌های مشمول به ۱۱ مورد برسد. یکی از چالش‌های موجود در این ۱۱ استان، تغییر ناگهانی عادات سوخت‌گیری ساکنان است که در روزهای ابتدایی به تشکیل صف‌های مقطعی منجر شد، اما از سویی دیگر، کاهش مشهود خروج غیرقانونی بنزین از جایگاه‌های مرزی، دستاورد اقتصادی قابل توجهی برای شبکه توزیع به همراه داشته است. مقامات اجرایی امیدوارند با استقرار این شرایط، تعادل میان عرضه و تقاضا در این مناطق شلوغ برقرار شود.
استثنا شدن تهران و رویکرد متفاوت پایتخت در توزیع سوخت
در میان تغییرات فراگیر در سطح استان‌ها، کلان‌شهر تهران در حال حاضر از اجرای طرح محدودسازی کارت‌های جایگاه مستثنی شده است. دلیل اصلی این معافیت، اجرای همزمان طرح «شناسه‌دار کردن سوخت‌گیری» در پایتخت است. با توجه به ترافیک بسیار بالای روزانه در تهران و پیچیدگی‌های لجستیکی موجود در سیستم حمل‌ونقل شهری، حذف ناگهانی کارت‌های آزاد می‌توانست منجر به بحران‌های ترافیکی در جایگاه‌ها گردد. رویکرد کنونی در تهران نشان‌دهنده یک انعطاف استراتژیک در مدیریت مصرف است که مانع از بروز شوک‌های روانی به بدنه پرمصرف‌ترین شهر کشور می‌شود؛ اما در عین حال، حفظ این کارت‌ها در پایتخت همچنان با ریسک نشت سوخت به دلیل نبود شفافیت در تراکنش‌ها همراه است که نیازمند نظارت‌های هوشمندتر می‌باشد.
معرفی سهمیه سوم؛ ساختار جدید قیمت‌گذاری و تخصیص بنزین
برای جبران محدودیت‌های ناشی از استفاده از کارت‌های آزاد در جایگاه‌ها، یک ساختار جدید برای شارژ کارت‌های سوخت شخصی طراحی شده است. پیش از این، رانندگان تنها با دو نرخ یارانه‌ای و آزاد سر و کار داشتند، اما اکنون یک لایه سومی به سبد سوخت خانوار اضافه گشته است. براساس طراحی جدید، سهمیه پایه همچنان ۶۰ لیتر با نرخ هر لیتر ۱۵۰۰ تومان باقی‌مانده است. پس از مصرف این سهمیه، رانندگان می‌توانند از ۵۰ لیتر بنزین با نرخ دوم، یعنی هر لیتر ۳۰۰۰ تومان بهره‌مند شوند. تغییر اصلی در مرحله بعدی اتفاق می‌افتد، جایی که یک اعتبار ۵۰ لیتری جدید با نرخ سوم، یعنی هر لیتر ۱۰۰۰۰ تومان به‌صورت مستقیم بر روی کارت سوخت شخصی خودروها شارژ خواهد شد.
این سیاست سه‌نرخی، از یک سو نگرانی رانندگان پرمصرف بابت اتمام سهمیه را کاهش می‌دهد و از سوی دیگر، فشار مالی سنگینی را برای مصارف فراتر از الگوی استاندارد به همراه خواهد داشت. تحمیل بنزین ده‌هزار تومانی به عنوان لایه نهایی مصرف، به عنوان یک ابزار اقتصادی مؤثر برای کنترل تقاضا عمل خواهد کرد که مستقیم به رفتار رانندگی و میزان تردد خودروهای شخصی تأثیر خواهد گذاشت. جزئیات سهمیه‌های سه‌گانه در قالب جدول زیر ارائه شده است:
| نوع سهمیه تخصیصی | حجم بنزین (لیتر در ماه) | نرخ مصوب (تومان بر لیتر) |
|---|---|---|
| سهمیه اول (یارانه‌ای پایه) | ۶۰ | ۱۵۰۰ |
| سهمیه دوم (آزاد یارانه‌ای) | ۵۰ | ۳۰۰۰ |
| سهمیه سوم (اضطراری شخصی) | ۵۰ | ۱۰۰۰۰ |
منبع جدول: اطلاعیه رسمی سهمیه‌بندی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی
سازوکار تأمین سوخت برای ناوگان تاکسی‌های اینترنتی
رانندگان تاکسی‌های اینترنتی از جمله اقشار آسیب‌پذیر در برابر تغییرات سیاست‌های مربوط به سوخت هستند. این دسته به دلیل خصوصیات شغلی خود، پیمایش بالایی را در طول ماه انجام می‌دهند و سهمیه‌های عادّی به‌تنهایی برای نیاز آن‌ها کافی نیست. در طراحی معماری جدید توزیع بنزین، سهمیه ویژه‌ای متناسب با مسافت طی‌شده برای این گروه پیش‌بینی شده است. این تخصیص هوشمند، از توقف خدمات رسانی در پلتفرم‌های حمل‌ونقل جلوگیری کرده و پایداری سفرهای درون‌شهری را تأمین می‌کند؛ هرچند محاسبه این سهمیه با نرخ سوم (ده‌هزار تومانی) همچنان می‌تواند حاشیه سود رانندگان را کاهش دهد و فشارهای معیشتی خاص خود را به همراه آورد.
بر اساس هماهنگی‌های سیستمی میان شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی و وزارت نفت، دیتابیس پیمایش رانندگان به‌طور ماهانه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و سهمیه متناظر به‌طور مستقیم در کارت سوخت راننده لحاظ می‌شود. رانندگانی که در طول یک ماه بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر فعالیت داشته باشند، ۱۰۰ لیتر بنزین به نرخ سوم دریافت خواهند کرد. این مقدار برای پیمایش‌های بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر به ۲۰۰ لیتر افزایش یافته و کاربرانی که رکوردی بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر داشته باشند، بالاترین سطح حمایتی یعنی ۳۰۰ لیتر سوخت را خواهند گرفت.
| میزان پیمایش ماهانه در شبکه (کیلومتر) | حجم سهمیه تخصیصی نرخ سوم (لیتر) |
|---|---|
| ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ | ۱۰۰ |
| ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ | ۲۰۰ |
| بیش از ۳۰۰۰ | ۳۰۰ |
منبع جدول: طرح تخصیص سوخت ناوگان اینترنتی
تکلیف مسافران در جاده‌ها و راهکارهای جایگزین سوخت‌گیری
سؤالی حیاتی که با پیاده‌سازی طرح محدودیت کارت‌های آزاد مطرح می‌شود، وضعیت مسافران بین‌شهری و رانندگان ترانزیت است. شخصی که از تهران به سمت استان‌های دوردستی نظیر آذربایجان شرقی یا هرمزگان سفر می‌کند، در صورت اتمام سهمیه‌های شخصی (اعم از یارانه‌ای، آزاد و اضطراری ده‌هزار تومانی) یا حتی مفقود شدن کارت سوخت خود، با چالشی جدی مواجه خواهد شد. توقف خودروها در مسیرهای ترانزیتی به دلیل کمبود سوخت نه تنها ایمنی راه‌ها را به خطر می‌اندازد، بلکه ممکن است به نارضایتی‌های اجتماعی نیز دامن بزند. ایجاد یک پروتکل اضطراری به منظور جلوگیری از زمین‌گیر شدن مسافران در یکی از ۱۱ استان مشمول طرح که جایگاه‌های آن فاقد کارت آزاد عمومی هستند، بسیار ضروری به‌نظر می‌رسد.
به منظور جلوگیری از بروز این بحران، سیاست‌گذاران یک شبکه سوخت‌رسانی پشتیبان را در مسیرهای اصلی طراحی کرده‌اند. جایگاه‌های منتخب در طول جاده‌ها و محورهای منتهی به شهرهای زیارتی و توریستی مشخص شده‌اند که مجاز به نگهداری محدود کارت‌های اضطراری هستند. این تدبیر عملیاتی اطمینان می‌دهد که سفرها در شبکه‌های جاده‌ای کشور متوقف نشود. با این حال، اطلاع‌رسانی دقیق درباره جانمایی این جایگاه‌های منتخب هنوز با نقص‌هایی همراه است و رانندگان ممکن است برای پیدا کردن پمپ‌بنزین‌های با کارت آزاد، مسافت‌های اضافی را طی کنند که خود می‌تواند منجر به اتلاف زمان و انرژی گردد.
روابط عمومی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی در راستای پاسخ به نگرانی‌های مرتبط با سفرهای بین‌شهری و شرایط خاص جاده‌ها، به‌طور رسمی اعلام کرده است:
مناطق مشخص شده در ۱۱ استان که در آن‌ها استفاده از کارت اضطراری کنترل شده، باید تدابیر لازم را اتخاذ کنند تا کارت سوخت اضطراری در جایگاه‌های منتخب در دسترس باشد و شهروندان در صورت نیاز بتوانند از آن استفاده کنند. طرح انتقال سهمیه بنزین کارت آزاد جایگاه‌ها به کارت شخصی در خراسان رضوی، با پیش‌بینی تمهیدات ویژه و کارت‌های اضطراری در مسیرهای منتهی به مشهد مقدس اجرا گردید تا هیچ خودرویی بدون سوخت در جاده‌ها و جایگاه‌ها باقی نماند.
