رازهای ترسناک مقبره‌های ابیدوس؛ آیا برخی از فراعنه مصر خدمت‌گزاران خود را فدای مرگ می‌کردند؟
طرز شکستگی‌ها نکته‌ای دیگر را نمایان ساخت. به نقل از کمبل، بعید به نظر می‌رسد که این آسیب‌ها ناشی از ضربه‌ی گرز باشد؛ همان ابزاری که در آثار هنری مصر باستان، به‌طور معمول در دست پادشاه پیروز هنگام زدن به دشمنان مشاهده می‌شود. بلکه این امکان وجود دارد که اشیاء پهن و مسطحی از مواد چوبی یا شاخ حیوانات، منشا این شکستگی‌ها بوده باشند.
با وجود این، شواهد به تنهایی نمی‌تواند دلیلی بر قربانی شدن تمام افرادی که در گورهای فرعی دفن شده‌اند، باشد. کمبل تأکید می‌کند که نمی‌توان به‌طور قطعی سرنوشت کسانی که جمجمه‌هایشان آسیب ندیده را تعیین کرد. او اشاره می‌کند: «احتمال دارد برخی از خدمت‌گزاران قربانی شده باشند، در حالی که برخی دیگر چنین سرنوشتی نداشته‌اند.»
پدیده قربانی‌کردن انسان‌ها به‌عنوان نماد در کنار فرمانروایان، منحصر به مصر باستان نبوده است
علاوه بر این، پژوهشگران به محدودیت تعداد نمونه‌ها توجه کرده‌اند. کمبل هشدار می‌دهد که تحلیل ۴۶ جمجمه برای درک کامل مراسم‌های تدفین یا تضمین اینکه این نمونه‌ها نمایانگر تمامی افرادی که دفن شده‌اند هستند، کافی نیست. بنابراین، این یافته‌ها احتمال قربانی شدن برخی افراد را تأیید می‌کنند، اما تصویر جامع‌تری از این سنت ارائه نمی‌دهند.
شواهد موجود نشان می‌دهند که تعداد گورهای فرعی به سرعت کاهش یافته و این سنت به نظر می‌رسد با آغاز دودمان دوم مصر از بین رفته باشد. اگرچه قربانی‌کردن خدمت‌گزاران در یک بازه‌ی زمانی از تاریخ مصر رایج بوده است، به نظر می‌رسد این آیین مدت زمان زیادی ادامه نیافته است.
سلیمه اکرام، استاد دانشگاه آمریکایی قاهره، اظهار می‌کند که فرضیه قربانی‌کردن خدمت‌گزاران جدید نیست، اما پژوهش کمبل از روش‌های علمی دقیق‌تری برای بررسی بقایای انسانی بهره برده است. اکرام می‌افزاید که این رسم عمر چندانی نداشت و بعدها مجسمه‌های کوچک جایگزین انسان‌ها شدند.
اکرام احتمال می‌دهد که برخی یا تمامی خدمت‌گزاران، همراهی ابدی با پادشاهی که مقام الهی داشتند را فرصتی برای ادامه خدمات در دنیاست پس از مرگ می‌دیدند. البته ممکن است برخی دیگر از آن سرنوشت ترسیده یا مخالف باشند و حتی تلاش کنند برای فرار از آن اقدام کنند.
پژوهشگران بیان می‌کنند که پدیده قربانی‌کردن انسان‌ها به‌عنوان نماد در کنار فرمانروایان فقط به مصر باستان محدود نمی‌شود و در فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی مختلفی دیده می‌شود. همچنین نمی‌توان فرض کرد که تمام افراد مدفون در این گورستان با سرنوشت‌شان موافق بودند.
شاید برخی از درباریان پیوستن به پادشاه را فرصتی برای دستیابی به جاودانگی تصور می‌کردند، اما به همان اندازه ممکن است که گروهی از آگاهی نسبت به سرنوشت تلخ زندگی خود به وحشت افتاده و تلاش کردند تا از سرنوشت محتوم خود فرار کنند. صحنه‌های قربانی‌کردن انسان‌ها به احتمال زیاد وضعیتی بسیار ترسناک را به تصویر می‌کشیده‌اند و احتمال کشته شدن برخی به روش‌های خشونت‌آمیز چندان دور از انتظار نیست.
نهایتاً، شکستگی‌های موجود در جمجمه‌ها دوباره یک پرسش دیرینه را مطرح می‌کند: آیا برخی از اطرافیان نخستین فرعونیان مصر هنگام درگذشت فرمانروای خود جان خود را از دست می‌دادند؟ یافته‌های اخیر شواهدی در حمایت از این فرضیه ارائه می‌کنند، اما برای روشن شدن تعداد قربانیان، نحوه مرگ آنها و نقش دقیق این افراد در آیین‌های تدفین، همچنان به شواهد بیشتری احتیاج است.
این تحقیق در نشریه‌ی Frontiers in Environmental Archaeology منتشر شده است.
