راه‌اندازی صندوق‌های ارزی از ماه آینده؛ ۲ بانک بزرگ در انتظار دریافت مجوز / روند ورود ارزهای خانگی به صندوق‌ها چگونه است
اقتصاد ایران در آستانه معرفی یک ابزار نوین در عرصه سرمایه‌گذاری قرار دارد؛ صندوق‌های سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت که انتظار می‌رود نخستین نمونه آنها تا پایان شهریورماه فعالیت خود را آغاز کند.
ایسنا گزارش داده است که به گفته رئیس کل بانک مرکزی، در حال حاضر هشت بانک درخواست تأسیس این صندوق‌ها را ارائه کرده‌اند که دو بانک بزرگ در مراحل پایانی اخذ مجوز قرار دارند.
این صندوق‌ها به هدف تغییر وضعیت ارزهای خرد و غیرفعال مردم از نگهداری غیرفعال یا سرمایه‌گذاری مستقیم در بازار ارز، به تأمین مالی پروژه‌های مولد و صادراتی راه‌اندازی خواهند شد؛ با این حال، یک سوال اساسی هنوز بی‌پاسخ مانده است؛ آیا سود ارزی می‌تواند به اندازه‌ای جذاب باشد که سرمایه‌گذاران را از بازارهای سنتی نظیر طلا و ارز به این ابزار جدید جلب کند؟
اقتصاد ایران در حالی وارد فرآیند توسعه ابزارهای مالی ارزی می‌شود که برای سال‌ها یکی از نیازهای اساسی بازار سرمایه، فقدان سازوکار رسمی و نظام‌مند برای سرمایه‌گذاری مستقیم بر مبنای ارز بوده است.
حال صندوق‌های سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت قرار است تا حدودی این کاستی را جبران کنند؛ صندوق‌هایی که بر خلاف صندوق‌های معمول ریالی، سرمایه‌گذاری، سود و بازپرداخت اصل سرمایه در آنها با ماهیت ارزی انجام می‌شود.
این ابزار در واقع پلی است بین بازار پول، بازار سرمایه و بازار ارز. چارچوب فعالیت آنها نیز با همکاری بانک مرکزی، سازمان بورس و مرکز مبادله ارز و طلای ایران طراحی شده و به موجب مقررات موجود، سرمایه‌های صندوق‌ها باید در دارایی‌های ارزی مشخصی مانند سپرده‌های ارزی، اوراق ارزی و گواهی سپرده خاص ارزی سرمایه‌گذاری شود.
نخستین صندوق تا پایان شهریور به بازار می‌آید
در این زمینه، رئیس‌کل بانک مرکزی از آغاز فعالیت نخستین صندوق سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت تا پایان ماه شهریور خبر داده است.
همتی با اشاره به مصوبه هیأت عالی بانک مرکزی اظهار داشته که صندوق‌های سرمایه‌گذاری ارزی با هدف جذب منابع ارزی خرد در دسترس عموم و هدایت این منابع به سمت تأمین مالی پروژه‌های مولد اقتصادی تأسیس می‌شوند.
به گفته وی، تشکیل این صندوق‌ها در راستای توسعه ابزارهای مالی ارزی، تعمیق بازارهای مالی و ایجاد بسترهای تازه برای مشارکت مردم در سرمایه‌گذاری‌های ارزی صورت می‌گیرد.
رئیس‌کل بانک مرکزی همچنین تأکید کرده که فعالیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری ارزی تحت نظارت هم‌زمان بانک مرکزی و سازمان بورس و اوراق بهادار صورت خواهد گرفت؛ موضوعی که به شفاف‌سازی، نظم و حفاظت از حقوق سرمایه‌گذاران کمک می‌کند.
همتی از ثبت هشت درخواست برای تأسیس این صندوق‌ها در بانک مرکزی خبر داده و بیان کرده که هم‌اکنون دو بانک بزرگ در حال گذراندن مراحل نهایی دریافت مجوز هستند و پیش‌بینی می‌شود یکی از آنها با تکمیل فرآیندهای قانونی تا پایان شهریورماه آغاز به کار کند.
این خبر در شرایطی اعلام می‌شود که پیش‌تر نخستین مجوز تأسیس یک صندوق سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت برای بانک ملت صادر شده بود. این بانک از طریق شرکت تأمین سرمایه خود، موافقت اصولی سازمان بورس و مجوز بانک مرکزی را برای راه‌اندازی این صندوق اخذ کرده است.
منابع صندوق‌ها به کجا می‌روند؟
اما بخش کلیدی این طرح، به سمت سرمایه‌گذاری ارزهای جمع‌آوری شده در این صندوق‌ها مرتبط می‌شود.
طبق مقررات، صندوق‌های ارزی می‌توانند در اوراق ارزی و گواهی سپرده مدت‌دار ویژه سرمایه‌گذاری خاص ارزی اقدام به سرمایه‌گذاری کنند و بخشی از دارایی‌های خود را در سپرده‌های ارزی نگه دارند.
علاوه بر این، صندوق‌ها قادر خواهند بود در برخی ابزارهای ارزی به عنوان متعهد پذیره‌نویسی یا متعهد خرید فعالیت نمایند.
هدف سیاستگذاران از طراحی این سازوکار فراتر از صرفاً ایجاد یک محصول جدید برای سرمایه‌گذاران است. در واقع، آنها می‌خواهند ارز موجود بین مردم و فعالان اقتصادی به منابعی برای تأمین مالی تبدیل شود.
این مسئله برای صنایع صادرات‌محور بسیار حائز اهمیت است. شرکتی که برای توسعه تولید به ارز نیاز دارد، می‌تواند از طریق انتشار اوراق ارزی یا سایر ابزارهای مجاز، منابع مورد نیاز را جذب کند و صندوق‌های ارزی یکی از مسیرهای تأمین این منابع به شمار می‌روند.
صندوق ارزی یا صندوق طلا؟
یکی از سوالات نخستین در مورد این ابزار جدید، رقابت آن با صندوق‌های طلا است؛ به‌ویژه در شرایطی که صندوق‌های طلا در سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای محبوب سرمایه‌گذاری در ایران تبدیل شده‌اند. اما کارشناسان به صراحت این دو ابزار را قابل مقایسه نمی‌دانند.
این تفکیک از نظر اقتصادی نیز قابل توجیه است. صندوق طلا در نهایت ابزاری برای قرارگرفتن در معرض قیمت طلا به شمار می‌آید و بازده سرمایه‌گذار می‌تواند ناشی از افزایش قیمت طلا و عوامل مؤثر بر آن باشد. در مقابل، صندوق ارزی عمدتاً برای سرمایه‌گذاری بر اساس ارز و کسب بازدهی ارزی از دارایی‌های با درآمد ثابت طراحی شده است.
تحلیلی که درباره این ابزار منتشر شده همچنین تأکید می‌کند که صندوق‌های ارزی و طلا لزوماً رقیب مستقیم یکدیگر نیستند؛ زیرا گروهی از سرمایه‌گذاران به دنبال بازده ناشی از رشد قیمت طلا و ارز هستند و گروه دیگری ممکن است سود ارزی با نوسانات کمتر را ترجیح دهند.
ابهام اصلی؛ چگونگی ورود ارز مردم به صندوق
در اینجا یکی از نقاط قوت و در عین حال چالش‌های صندوق ارزی به وضوح نمایان می‌شود. سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها با ریال امکان‌پذیر نیست. سرمایه‌گذاران باید ارزهای اسکناس یا حواله‌ای در دسترس داشته باشند.
منابع ارزی غیرصادراتی مازاد بر تعهدات ارزی صادرات و ارزهای با منشأ خارجی همچنین می‌توانند در چارچوب مقررات به این صندوق‌ها وارد شوند؛ اما استفاده از ارز حاصل از صادرات که مشمول تعهد ارزی است، ممنوع می‌باشد.
به این ترتیب، مخاطب اصلی این صندوق‌ها در مرحله اول، افرادی خواهند بود که ارز در اختیار دارند یا تمایل دارند برای سرمایه‌گذاری ارز تهیه کنند.
این موضوع هم اکنون همان نکتهای است که همتی نیز به آن اشاره کرده است.
وی با بیان این که صندوق‌ها تنها با ارز کار می‌کنند، تأکید کرده که افرادی که علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری هستند، باید از ارز موجود خود استفاده کرده یا اقدام به خرید ارز کنند؛ بنابراین این مسئله می‌تواند منجر به افزایش تقاضا در بازار ارز ناشی از راه‌اندازی این صندوق‌ها شود که «دور از انتظار نیست».
این موضوع یکی از مهم‌ترین ملاحظات سیاست‌گذاری است. اگر بخش عمده‌ای از متقاضیان صندوق‌های ارزی، ارز موجود خود را وارد صندوق کنند، این ابزار جدید می‌تواند به جذب منابع ارزی موجود کمک نماید. اما اگر سرمایه‌گذاران برای ورود به صندوق، ابتدا اقدام به خرید ارز کنند، ممکن است در کوتاه‌مدت بخشی از تقاضا در بازار ارز را افزایش دهد.
از این رو، تأثیر این صندوق‌ها بر بازار ارز تا حد زیادی به این امر بستگی دارد که چه مقدار از منابع صندوق‌ها از ارزهای راکد و موجود تأمین می‌شود و چه مقدار از آن از طریق خرید جدید ارز شکل خواهد گرفت.
سه معیار کلیدی؛ بازده، ریسک و نقدشوندگی
با وجود تمام مزایای این ابزار، موفقیت صندوق‌های ارزی در نهایت وابسته به سه شاخص اصلی است: بازده، ریسک و نقدشوندگی. همتی نیز به همین نکته اشاره کرده و متذکر شده است که سرمایه‌گذار هنگام انتخاب هریک از ابزارهای مالی بایستی این سه مشخصه را در نظر داشته باشد و صندوق ارزی نیز باید قادر باشد انتظارات آنها را در این سه حوزه برآورده کند.
در زمینه بازده، سرمایه‌گذار باید ببیند که میزان سود ارزی صندوق در مقایسه با گزینه‌های دیگر نظیر سپرده‌های ارزی، خرید مستقیم ارز، صندوق طلا یا سایر ابزارهای سرمایه‌گذاری تا چه حد جذاب است.
در بعد ریسک نیز لازم است کیفیت دارایی‌های صندوق، اعتبار ناشران اوراق، ضمانت‌ها و عملکرد مدیر صندوق مورد بررسی قرار گیرد.
اما شاید اصلی‌ترین موضوع در آغاز فعالیت این صندوق‌ها، نقدشوندگی باشد. سرمایه‌گذاری که ارز خود را به صندوق منتقل می‌کند باید این اطمینان را داشته باشد که در مواقع ضروری می‌تواند به راحتی و با هزینه‌ای معقول، واحدهای خود را ابطال کرده و ارز خود را دریافت کند.
به همین دلیل، در ساختار برخی از نخستین صندوق‌ها، بانک نقش ضامن نقدشوندگی را نیز بر عهده دارد. به عنوان مثال، در صندوق ارزی بانک ملت، این بانک به عنوان مدیر ثبت، مدیر عملیات ارزی و ضامن نقدشوندگی معرفی شده است و شرکت تأمین سرمایه بانک ملت به عنوان مدیر صندوق عمل می‌کند.
آیا ارزهای خانگی به تولید می‌رسند؟
یکی از اهداف عمده سیاستگذاران از طراحی این ابزار، فعال کردن منابع ارزی راکد است؛ منابعی که ممکن است به صورت اسکناس در اختیار خانوارها یا فعالان اقتصادی باشد و در حال حاضر به طور مستقیم نقش مؤثری در تأمین مالی تولید ایفا نمی‌کنند. اگر این منابع وارد صندوق‌های ارزی شوند، می‌توانند در سطح کلان از یک دارایی غیرفعال به منبع تأمین مالی تبدیل گردند.
این موضوع در شرایطی از اهمیت بیشتری برخوردار می‌شود که اقتصاد ایران با محدودیت منابع ارزی و چالش‌های تأمین مالی پروژه‌های بزرگ روبه‌رو است. صندوق ارزی می‌تواند بخشی از این نیاز را از طریق بازار سرمایه پوشش دهد؛ البته با شرطی که منابع به سوی پروژه‌های مولد و ارزآور هدایت شوند.
همتی نیز در این زمینه به طور محتاطانه اظهار داشته که برای ارزیابی نقش صندوق‌ها در تأمین مالی صنایع، به ویژه صنایع صادرات‌محور، هنوز زمان زیادی لازم است و باید دید در امیدنامه صندوق‌ها چه سازوکارهای پیش‌بینی شده و مدیران چگونه منابع را مدیریت خواهند کرد.
این نکته ممکن است مهم‌ترین بخش ماجرا باشد. صرفاً راه‌اندازی یک صندوق به معنای تأمین مالی موفق تولید نیست؛ بلکه کیفیت تخصیص منابع، نرخ بازده پروژه‌ها، تضمین بازپرداخت و شفافیت عملکرد صندوق تعیین می‌کند که آیا این ابزار در نهایت به یک کانال واقعی تأمین مالی تبدیل خواهد شد یا صرفاً به یک محصول جدید برای سرمایه‌گذاری ارزی محدود می‌ماند.
۲۱۷
