همزمانی نابهنجار تورم نزدیک به ۹۰ درصد و توسعه منفی ۱۰ درصد! / اقتصاد ایران در چنگال رکود تورمی بی‌سابقه در ۶ دهه گذشته + نمودار
اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ به دو رکورد نگران‌کننده دست یافته است: نرخ تورم به سطوحی بی‌سابقه رسیده و رشد اقتصادی نیز به ناحیه‌ای منفی تنزل یافته است. این وضعیت، اقتصاد را در چنبره رکود تورمی گرفتار کرده؛ حالتی که در آن قدرت خرید خانوارها به دلیل افزایش قیمتها تحت فشار قرار دارد و به موازات آن، کاهش تولید و فعالیت اقتصادی دورنمای اشتغال و سرمایه‌گذاری را تضعیف کرده است.
برای درک دقیق‌تر ابعاد این وضعیت، مقایسه‌اش با یک سال خاص یا یک دولت کافی نیست. تاریخچه اقتصادی ایران حاکی از آن است که کشور پیش از این دوره‌های مختلفی از جنگ، انقلاب، تحریم، رکود و تورم را تجربه کرده است. اما آنچه شرایط کنونی را متمایز می‌سازد، همزمانی شدید کاهش رشد اقتصادی با تورمی است که حتی در دشوارترین سال‌های جنگ و انقلاب نیز به این میزان ثبت نشده بود.
مروری بر وضعیت اقتصاد ایران از دهه ۴۰ به این طرف، نشان‌دهنده‌ی مسیری متفاوت است؛ از دهه‌ای که رشد اقتصادی دو رقمی و تورم تک‌رقمی بود، به دهه ۵۰ که با پنج سال رشد منفی پی‌درپی به پایان رسید، و دهه ۶۰ که جنگ هشت‌ساله فشار بسیاری بر اقتصاد وارد کرد، تا دهه ۷۰ که شوک‌های تعدیلی، تورم را به مرز ۵۰ درصد رساند و در نهایت دهه‌های ۹۰ و ۱۴۰۰ که تحریم‌ها، بی‌ثباتی و تورم مزمن به یکی از ویژگی‌های بارز اقتصاد بدل شد.
۱۴۰۵؛ همزمانی نادر تورم بالا و رشد منفی
در سال ۱۴۰۵، اقتصاد ایران در حالتی قرار دارد که ترکیب دو شاخص اصلی آن، تصویری بی‌نظیر از وضعیت اقتصادی کشور ترسیم می‌کند. تا پایان شهریورماه، نرخ تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌ای به ۸۹.۸ درصد رسیده است. در عین حال، مرکز آمار ایران رشد اقتصادی در سه‌ماهه اول سال را در سطح منفی ۱۰.۱ درصد اعلام کرده است.
به عبارتی، اقتصاد ایران از یک سو با افزایش فوق‌العاده‌ی قیمتها و کاهش قدرت خرید مواجه است و از سوی دیگر، حجم فعایت‌های اقتصادی به شکل مشهودی کاهش یافته است. این ترکیب در ادبیات اقتصادی به‌عنوان «رکود تورمی» شناخته می‌شود.
اهمیت وضعیت فعلی زمانی بیشتر روشن می‌شود که اعداد سال ۱۴۰۵ را با دوره‌های سخت اقتصادی در دهه‌های گذشته مقایسه کنیم. در سال‌های ابتدایی انقلاب و جنگ، اقتصاد ایران نیز با رشدهای منفی شدید مواجه شد، اما نرخ تورم در آن زمان به مراتب کمتر از سطوح کنونی بود.
حتی بدترین رکودهای پس از انقلاب، تورم امروز را نداشتند
سال ۱۳۵۹ یکی از دشوارترین سال‌های تاریخ اقتصادی ایران به شمار می‌رود. در این سال، اقتصاد همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، با افت منفی ۲۱.۶ درصدی رو‌به‌رو شد؛ که این رقم تا کنون یکی از شدیدترین افت‌های ثبت‌شده در اقتصاد ایران به شمار می‌رود.
دو سال پیش از آن، در سال ۱۳۵۷، همزمان با تحولات انقلاب، اقتصاد با کاهش ۱۲.۸ درصدی مواجه شد. در سال ۱۳۵۸ نیز رشد اقتصادی منفی ۱۲ درصد و در سال ۱۳۶۰ رشد منفی ۵.۷ درصد ثبت گردید.
به‌طور کلی، اقتصاد ایران از سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ پنج سال متوالی رشد منفی را تجربه کرد؛ که این دوره یکی از طولانی‌ترین و عمیق‌ترین رکودها در تاریخ اقتصادی کشور محسوب می‌شود.
با این حال، وجه تمایز عمده‌ی این دوره با وضعیت کنونی در نرخ تورم نهفته است. در حالی که تورم در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰ درصد، در سال ۱۳۵۸ حدود ۱۱.۱ درصد و در سال ۱۳۵۹ حدود ۲۳.۵ درصد بوده، حتی در سالی که اقتصاد ایران یکی از شدیدترین افت‌ها را تجربه کرد، نرخ تورم از سطوح کنونی فاصله زیادی داشته است.
این تفاوت، یکی از ویژگی‌های بارز وضعیت امروز اقتصاد ایران در مقایسه با بحران‌های اقتصادی سال‌های ابتدایی انقلاب و جنگ است: در حال حاضر نه تنها رشد اقتصادی به سمت منفی برگشته، بلکه نرخ تورم نیز در سطوحی به‌مراتب بالاتر قرار دارد.
دهه ۴۰؛ دوران رشد بالا و تورم پایین
دهه ۴۰ می‌تواند به‌عنوان متفاوت‌ترین دوره اقتصادی ایران از منظر نسبت رشد و تورم تلقی شود. در این دهه، رشد اقتصادی برای چندین سال پیاپی در سطوح بالایی قرار داشت؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۴۰ به ۱۰.۴ درصد رسید و در سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۹ عمدتاً دو رقمی بود.
رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۴۴، ۱۳۴۵، ۱۳۴۶، ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ به ترتیب ۱۷، ۱۱.۵، ۱۱.۳، ۱۴.۴ و ۱۵.۵ درصد ثبت گردید. در مقابل، نرخ تورم در این دوره به‌طور قابل ملاحظه‌ای پایین بود. بالاترین درصد تورم در این دهه به حداکثر ۴.۵ درصد در سال ۱۳۴۳ رسید و در سال‌های ۱۳۴۱، ۱۳۴۴، ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ نرخ تورم زیر یک درصد به ثبت رسید.
در نهایت، میانگین رشد اقتصادی دهه ۴۰ به‌طور تقریبی ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم نیز حدود ۱.۶ درصد بود؛ ترکیبی که این دهه را به یکی از متفاوت‌ترین بازه‌های اقتصادی ایران مبدل می‌سازد.
دهه ۵۰؛ پایان رشد سریع و آغاز بی‌ثباتی
در آغاز دهه ۵۰، رشد اقتصادی همچنان در سطوح بالا ادامه داشت و در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ به ۱۳.۷ درصد رسید. اما از سال ۱۳۵۲ نرخ رشد به تدریج کاهش یافت و به‌ترتیب به ۷.۴، ۵.۸ و منفی ۰.۳ درصد رسید.
در سال ۱۳۵۵، رشد دوباره به ۱۸.۳ درصد صعود کرد، اما این بهبود ماندگار نشد و از سال ۱۳۵۶ اقتصاد وارد دورانی از افت شدید شد. تحولات سیاسی و جنگ نیز به عمق رکود اضافه کردند.
همزمان، تورم نیز به‌طور قابل توجهی افزایش یافت. نرخ تورم از ۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۰ به ۱۱.۲ درصد در سال ۱۳۵۲ و ۱۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۳ رسید و در سال ۱۳۵۶ به ۲۵.۱ درصد افزایش یافت.
به‌طور کلی، میانگین رشد اقتصادی دهه ۵۰ حدود ۱ درصد و میانگین تورم تقریباً ۱۳.۵ درصد بود؛ که به‌خوبی نشان‌دهنده‌ی کاهش قابل توجه رشد و افزایش سطوح تورم نسبت به دهه ۴۰ است.
دهه ۶۰؛ اقتصاد زیر سایه جنگ
دهه ۶۰ با رکود ناشی از جنگ آغاز شد. در سال ۱۳۶۰، اقتصاد با کاهش ۵.۷ درصدی مواجه گردید، اما در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ جهش قابل توجهی را تجربه کرد و به ترتیب به ۲۳.۲ و ۱۱.۱ درصد رسید.
در ادامه دهه، رشد دوباره تحت تأثیر جنگ و محدودیت‌های اقتصادی دچار نوسان گردید و در سال‌های ۱۳۶۳، ۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ منفی شد. با این حال، اقتصاد در پایان دهه و با اتمام جنگ بار دیگر به مسیر رشد بازگشت.
در زمینه‌ی تورم، نرخ در سال ۱۳۶۷ به ۲۸.۹ درصد رسید که بالاترین رقم در این دهه به شمار می‌رود، در حالی که پایین‌ترین نرخ حدود ۶.۹ درصد در سال ۱۳۶۴ ثبت شد.
میانگین رشد اقتصادی در دهه ۶۰ به‌طور تقریبی ۲.۷ درصد و میانگین تورم حدود ۱۸.۱ درصد بود؛ وضعیتی که به شدت تحت تأثیر جنگ بوده، اما هنوز فاصله معناداری با ارقام ثبت‌شده در دهه‌های اخیر دارد.
دهه ۷۰؛ رشد بالاتر در کنار تورم سنگین
اقتصاد ایران در دهه ۷۰ پس از پایان جنگ، به دوران بازسازی و تغییرات سیاسی اقتصادی وارد شد. رشد اقتصادی در اول دهه بهبود یافته، اما اجرای برنامه‌های تعدیل و افزایش نرخ ارز، به شدت تورم را افزایش داد.
در سال‌های ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲، نرخ رشد به ترتیب ۳.۳ و منفی ۱.۵ درصد بود و در سال‌های بعد شرایط بهبود پیدا کرد. اوج تورم در این دهه در سال ۱۳۷۴ رخ داد، به‌طوریکه نرخ به ۴۹.۴ درصد رسید؛ رقمی که تا سال‌ها پس از آن، بالاترین میزان تورم ثبت‌شده پس از انقلاب باقی ماند.
پس از تغییر سیاست‌های اقتصادی، رشد نیز بهبود یافت و در سال ۱۳۷۵ به ۶.۴ درصد رسید. به طور کلی، دهه ۷۰ با میانگین ۵.۳ درصد رشد اقتصادی و حدود ۲۴.۴ درصد تورم گذرانده شد.
بنابراین، در این دهه اقتصاد توانست نسبت به دهه ۶۰ رشد بالاتری را تجربه کند، اما در عوض، تورم به یکی از مشکلات پایدار اقتصاد تبدیل گردید.
دهه ۸۰؛ دوره‌ای نسبتاً باثبات
دهه ۸۰ از حیث ترکیب رشد و تورم، به‌عنوان یکی از باثبات‌ترین دوره‌های اقتصاد ایران پس از انقلاب به شمار می‌رود. رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ به ترتیب ۸.۱ و ۸.۶ درصد رسید و در سال ۱۳۸۶ نیز رشد ۸.۲ درصدی ثبت گردید.
اما در سال‌های پایانی این دهه، رشد کاهش یافت و در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ به ترتیب به ۰.۳ و یک درصد رسید.
تورم نیز در بیشتر سال‌های این دهه زیر ۲۰ درصد باقی ماند و بالاترین نرخ آن در سال ۱۳۸۷ به ۲۵.۴ درصد رسید.
در نهایت، میانگین رشد اقتصادی دهه ۸۰ تقریباً ۵.۳ درصد و میانگین تورم حدود ۱۴.۷ درصد بود؛ ترکیبی که نسبت به دهه ۷۰ و خصوصاً دهه ۹۰ از ثبات بیشتری برخوردار بود.
دهه ۹۰؛ تحریم، رکود و بازگشت تورم بالا
در دهه ۹۰، تحریم‌های اقتصادی و نوسانات ارزی به یکی از عوامل موثر بر اقتصاد ایران تبدیل شدند. در این بازه، اقتصاد چندین دوره رشد منفی را تجربه کرد و پس از توافق هسته‌ای در سال ۱۳۹۵، رشد اقتصادی به ۸.۸ درصد رسید.
اما این رشد، پایدار نماند و به دنبال خروج امریکا از برجام، اقتصاد در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ دوباره به رکود رفت. به‌طور همزمان، تورم نیز در نیمه دوم دهه روندی صعودی را در پیش گرفت و در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ از مرز ۴۰ درصد عبور کرد.
به‌طور متوسط، رشد اقتصادی دهه ۹۰ تنها حدود ۱.۱ درصد بوده و میانگین نرخ تورم به حدود ۲۵.۲ درصد رسید. بنابراین، دهه ۹۰ از لحاظ رشد اقتصادی، یکی از ضعیف‌ترین دوره‌ها پس از انقلاب به شمار می‌رود و همزمان، اقتصاد وارد دورانی طولانی از بی‌ثباتی و تورم بالا شد.
دهه ۱۴۰۰؛ عصر افزایش بحران‌های بی‌سابقه
دهه ۱۴۰۰، برخلاف دهه‌های پیشین، یک بازه یکنواخت نیست و قابل تقسیم به سه مرحله است: بازگشت رشد در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، کاهش چشمگیر شتاب رشد در ۱۴۰۴ و تشدید همزمان رکود و تورم در ۱۴۰۵.
از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳؛ بازگشت به رشد بدون کنترل پایدار تورم
اقتصاد ایران پس از دو سال رشد منفی در پایان دهه ۹۰، در چهار سال ابتدایی دهه ۱۴۰۰ به روند رشد بازگشت. نرخ رشد اقتصادی در سال‌های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب ۴.۱، ۴.۴، ۵.۳ و ۳.۷ درصد اعلام شده است. در این دوره، متوسط رشد اقتصادی به حدود ۴.۴ درصد رسید.
با این حال، افزایش تولید در کنار کنترل پایدار تورم تحقق نیافت. نرخ تورم در سال ۱۴۰۱ به ۵۳.۱ درصد رسید و در سطوح بالا باقی ماند. لذا، اگرچه اقتصاد در نیمه نخست دهه توانست رشد مثبت را حفظ کند، ولی معضل تورم مزمن همچنان برجسته باقی ماند.
سال ۱۴۰۴ نقطه تحولی در عملکرد اقتصادی دهه ۱۴۰۰ به شمار می‌رود. برآوردهای بانک مرکزی نشان می‌دهد که رشد اقتصادی این سال منفی ۲.۸ درصد بوده است. در این راستا، فاصله ی معناداری میان عملکرد ۱۴۰۴ و چهار سال ابتدایی دهه شکل گرفت و روند رشد وارد مرحله‌ای نو گردید.
در سال ۱۴۰۵ نیز این روند به‌ویژه شدت پیدا کرد. مرکز آمار ایران رشد اقتصادی سه‌ماهه اول سال را در سطح منفی ۱۰.۱ درصد گزارش کرده است. در عین حال، نرخ تورم سالانه در پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌ای به ۸۹.۸ درصد رسیده است.
بنابراین، سال ۱۴۰۵ نمی‌تواند صرفاً ادامه‌ی روند سال‌های اولیه دهه تلقی شود. اقتصاد در چهار سال ابتدایی دهه با وجود تورم بالا، رشد مثبت داشت؛ در ۱۴۰۴ رشد به سطوح منفی بازگشت و در بهار ۱۴۰۵، همزمان با افزایش شدت تورم، رشد اقتصادی به یک رکود منفی دو رقمی رسید.
تغییر تدریجی ترکیب رشد و تورم
با قرار دادن دهه‌ها در کنار یکدیگر، می‌توان روند کلی اقتصاد ایران را به‌روشنی مشاهده کرد. دهه ۴۰ با میانگین ۱۱.۴ درصد رشد اقتصادی و ۱.۶ درصد تورم، دهه ۵۰ با تقریباً ۱ درصد رشد و ۱۳.۵ درصد تورم، دهه ۶۰ با ۲.۷ درصد رشد و ۱۸.۱ درصد تورم، دهه ۷۰ با ۵.۳ درصد رشد و ۲۴.۴ درصد تورم، دهه ۸۰ با ۵.۳ درصد رشد و ۱۴.۷ درصد تورم و دهه ۹۰ با تنها ۱.۱ درصد رشد و ۲۵.۲ درصد تورم سپری شده‌اند.
این داده‌ها بیانگر این موضوع‌اند که اقتصاد ایران از دوره‌ای با رشد بالا و تورم پایین در دهه ۴۰ به‌تدریج در مسیر دوره‌هایی با رشد پایین‌تر و تورم بالاتر قرار گرفته است. البته این مسیر به‌صورت خطی نبوده و دهه ۸۰ نمونه‌ای از تغییر موقت به ترکیب نسبتاً مناسب رشد و تورم است.
در دهه ۱۴۰۰، این روند ابتدا با بازگشت رشد مثبت متوقف شد، اما از ۱۴۰۴ تغییر کرد و در ۱۴۰۵ به ترکیبی بی‌سابقه دست یافت: رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصد و تورم سالانه ۷۳.۶ درصد.
مقایسه با دهه‌های پیش نشان می‌دهد که ایران پیش از همواره رکودهای عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده است، اما همزمانی این دو شاخص در چنین سطوحی در سال ۱۴۰۵، آن را به یکی از شدیدترین نمونه‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر تبدیل کرده است.
۲۲۳۲۲۹
