راز تاریخی پنج هزار ساله ایران باستان فاش گردید
به گزارش خبرآنلاین از یورونیوز، ذوب فلز به عنوان یک پیشرفت اساسی فناوری و یک نقطه عطف در تاریخ بشری شناخته میشود که بسیاری از دانشمندان آن را شروع واقعی «متالورژی» به شمار میآورند.
با ورود این فناوری به عرصه زندگی بشر، انسانها در نقاط مختلف جهان به بهرهبرداری از مس و آلیاژهای آن، مانند برنزهای ترکیبی از مس با قلع یا مس و آرسنیک پرداخته و به تولید ابزار، سلاحها، زیورآلات و اشیاء دیگر اقدام نمودند.
با این حال، پژوهش درباره چگونگی ساخت این اشیاء توسط انسانهای آن زمان کار سادهای نیست، چراکه شواهد باقیمانده بسیار اندک است و آثار کشفشده معمولا نیاز به حفاظت ویژه و دقت بالایی دارند.
محققان در دانشگاه امآیتی آمریکا اکنون رویکردی نوین برای بررسی نخستین فناوریهای متالورژی ارائه کردهاند.
آنها با بهکارگیری اسکن توموگرافی کامپیوتری پرتو ایکس (سیتیاسکن)، که اصلیترین کاربردش در پزشکی است، به تحلیل «سربارههای» ۵۰۰۰ ساله پرداختهاند؛ آنها ضایعاتی هستند که بر اثر ذوب سنگ معدن به وجود میآیند.
بنجامین ساباتینی، پژوهشگر فوقدکترا در دانشگاه امآیتی در این باره اظهار میدارد: «سرباره به تنهایی تصویری کامل برای ما ترسیم نمیکند، اما داستانهایی در خود نهفته دارد که چگونگی تبدیل مواد خام به فلز را توسط جوامع گذشته بیان میکند. هدف این است که بفهمیم آنها از مرحله اولیه تا تولید اشیای فلزی درخشان چه مسیری را طی کردهاند.»
در این مطالعه، دکتر ساباتینی و آنتوان آلانور، استاد متالورژی و رئیس مرکز پژوهشهای مواد در باستانشناسی در دانشگاه امآیتی، دریافتهاند که سیتیاسکن توانسته است ساختارهای درونی، حفرهها و نقاط فلزی و مواد معدنی را بدون هیچ گونه آسیبی به نمونهها نمایش دهد.
دکتر آلانور عنوان کرد: «دوره مفرغ اولیه از اولین زمانهای تعامل انسان با فلز به شمار میرود. آثار این دوران از اهمیت زیادی برخوردارند، اما مواد اولیه آنها به طور علمی به خوبی مورد تحلیل قرار نگرفتهاند. سیتیاسکن راهی تحولآفرین برای تصمیمگیری در مورد نقاط برش و بررسی نمونههاست.»
ابزاری نوین برای باستانشناسی
سرباره زمانی تولید میشود که سنگ معدن برای استخراج فلز حرارت میبیند. این ماده مذاب شامل کانیها، فلزات غیرفعال و معمولاً افزودنیهایی چون سنگآهک است. سرباره بهدلیل سبکتر بودن از فلز، روی مذاب قرار میگیرد و پس از سرد شدن به حالتی سخت تبدیل میشود.
محققان در این مطالعه از سربارههای کشفشده در تپهحصار نزدیک دامغان واقع در جنوب ایران استفاده کردند؛ این منطقه به عنوان یکی از نخستین مراکز شناختهشده ذوب مس با قدمتی بین ۳۱۰۰ تا ۲۹۰۰ پیش از میلاد بهشمار میرود.
آقای آلانور افزود: «این منطقه یکی از کهنترین محلهایی است که شواهد ذوب مس و تولید اشیای فلزی در آن یافته شده است. این شواهد به طرز مناسبی حفظ شده و نشانگری حیاتی از جامعه سازمانیافته و تجارت در آن زمان هستند.»
خواندن تاریخ از درون سرباره
در تحقیقات قبلی، برخی از سربارههای تپهحصار حاوی مس بودند و نشاندهنده ذوب مس به شمار میرفتند، اما برخی دیگر هیچ نشانهای از مس نداشتند.
سیتیاسکن این امکان را به پژوهشگران داد تا قطرات فلزی سالم موجود در سرباره را شناسایی کرده و مسیر گازها و حفرههای ایجادشده را مورد بررسی قرار دهند. این حفرهها اطلاعاتی درباره دمای ذوب، افزودنیها و تکنیکهای استفادهشده ارائه میکنند.
در تعدادی از سربارهها ترکیبات فلزی حاوی آرسنیک شناسایی شده است که بحثهایی را درباره نقش آرسنیک در فرآیند ذوب اولیه مس برانگیخته است.
مسیر پیش رو
محققان بیان کردند که سیتیاسکن میتواند به عنوان ابزاری اثرگذار در باستانشناسی و بهویژه برای درک بهتر مواد پیچیده باستانی و روشهای تولید آنها مورد استفاده قرار گیرد.
طبق گفته دکتر آلانور، «این روش میتواند راهی را برای مطالعات نظاممندتر درباره ذوب مس فراهم کند و همچنین نقش آرسنیک را مورد بررسی قرار دهد. علاوه بر این، سیتیاسکن اجازه میدهد تا درک بهتری از تخریب، فرسایش و پایداری بلندمدت آثار حاصل گردد.»
نتایج این تحقیقات جدید در نشریه علمی «PLOS One» به چاپ رسیده است.
۲۳۳۲۳۳
