ادامه رکود در اقتصاد ایران؛ کاهش موجودی مواد اولیه

طبق اطلاعات منتشر شده از سوی خبرگزاری مهر و بر اساس ارزیابی‌های انجام‌شده توسط مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران، محور اصلی تولید کالا یا ارائه خدمات در ماه شهریور به میزان ۴۵.۳ تعیین شده است. این رقم نشان‌دهنده کاهش ملایم‌تر نسبت به ماه گذشته است، اما با این حال، برای هجدهمین ماه پی در پی، زیر سطح خنثی (۵۰) قرار دارد.

شاخص مدیران خرید کل اقتصاد

برآورد میزان تولید کالا یا ارائه خدمات در شهریور با عدد ۴۵.۳ همراه بوده که با وجود کاهش اندک نسبت به ماه گذشته، همچنان برای هجدهمین بار متوالی زیر محدوده خنثی (۵۰) باقی مانده است. در این ماه، محدودیت‌های مالی و قطع مکرر برق به همراه افت تقاضای داخلی، به عنوان عوامل کلیدی در کاهش تولید شناخته می‌شوند.

شاخص جدید سفارشات مشتریان در ماه شهریور، نوزدهمین ماه متوالی است که آمار کاهشی را نشان می‌دهد. هرچند شدت کاهش در این ماه نسبت به ماه قبل کم‌تر بوده، اما این شاخص از پایین‌ترین سطوح خود عبور کرده است. تضعیف قدرت خرید مصرف‌کنندگان، ناشی از تورم بالا و هزینه‌های زندگی، به همراه نااطمینانی نسبت به فعال شدن مکانیسم ماشه، نوسانات سمت تقاضا را افزایش داده و به تردید در خرید منجر شده است.

در عرصه تجارت خارجی، میزان صادرات کالاها و خدمات همچنان به عنوان عاملی مؤثر در شاخص سفارشات جدید به سوی کاهش پیش می‌رود. با وجود کاهش نسبی نرخ ریال که به طور موقت قیمت محصولات ایرانی را رقابتی‌تر کرده، مشکلات ناشی از تعهدات ارزی و تنش‌های منطقه‌ای، روند رشد صادرات غیرنفتی، به ویژه به کشورهای همسایه، را مختل کرده است. همچنین، نگرانی‌های مرتبط با احتمال مرگ‌زایی مکانیکی، باعث سختی و محدودیت در فعالیت‌های صادراتی شده و ریسک‌های مرتبط به این فعالیت‌ها را افزایش داده که در نهایت بر درآمدهای ارزی و توان رقابتی صادرات تأثیر منفی گذاشته است.

موجودی مواد اولیه یا ملزومات خریداری‌شده در ماه شهریور برای سیزدهمین ماه متوالی رو به کاهش است و به کمترین مقدار خود در ۳۱ ماه اخیر از اسفند ۱۴۰۱ رسیده است. تامین مواد اولیه و تجهیزات لازم برای تولید با چالش‌های جدی ناشی از عدم تخصیص ارز و تاخیر در ترخیص مواد اولیه از گمرک مواجه شده است. همچنین، افزایش قیمت مواد اولیه به همراه محدودیت‌های مالی شرکت‌ها فشار بیشتری بر روی کسب‌وکارها وارد کرده است. در همین راستا، شدت افزایش قیمت این ملزومات به بالاترین حد خود در هفت ماه گذشته رسیده و شاخص قیمت محصولات تولیدی نیز نشان‌دهنده بالاترین رکورد سه ماهه اخیر است که نمایانگر ادامه فشارهای تورمی در حوزه تولید است.

در ماه شهریور، تعداد استخدام و به کارگیری نیروی کار در پنجمین ماه متوالی رو به کاهش است که ناشی از شرایط رکودی و تورمی حاکم بر بازار تولید و تقاضا است. شرکت‌ها، در تلاش برای کنترل هزینه‌های خود، جذب نیروی جدید را متوقف کرده یا به تعدیل نیرو پرداخته‌اند. از سوی دیگر، فشاری که هزینه‌های زندگی بر نیروی کار وارد می‌کند، انگیزه نیروی انسانی را کاهش داده و به بروز کمبود نیروی متخصص منجر شده است. این وضعیت بازار کار را در وضعیتی دوگانه قرار داده است، به طوری که، از یک سو فرصت‌های شغلی کاهش یافته و از سوی دیگر کمبود نیروی کار متخصص در برخی بخش‌ها وجود دارد. در نتیجه، محدودیت‌های منابع مالی بیمه بیکاری برای افرادی که تعدیل شده‌اند، به چالش‌های جدیدی برای صندوق بیمه بیکاری سازمان تأمین اجتماعی تبدیل می‌شود.

موجودی نهایی و کالاهای باقی‌مانده در انبار به کمترین میزان چهار ماه اخیر رسیده است. در شرایطی که تولید با محدودیت‌های مالی و زیرساختی مواجه است و چشم‌انداز منفی در آینده وجود دارد، شرکت‌ها ناچار به استفاده بیشتر از موجودی انبار برای برآورده کردن سفارشات محدود مشتریان شده‌اند.

انتظارات اقتصادی برای ماه آینده در شهریور ماه، برای سومین بار متوالی کاهش یافته و حداقل سطح خود را در طول ۷۲ دوره اجرایی به ثبت رسانده است. تداوم و تشدید نااطمینانی نسبت به نتایج احتمالی مکانیزم ماشه، به شدت اعتماد شرکت‌ها و دیدگاه مثبت تقریباً نسبت به آینده را کاهش داده است.

شاخص مدیران خرید بخش صنعت

شاخص مدیران خرید در بخش صنعت، نمایی جامع و واضح از وضعیت کسب‌وکار و تغییرات تولید و فروش در این بخش ارائه می‌دهد. بر اساس نتایج جمع‌آوری‌شده از بنگاه‌های صنعتی کشور، شاخص مدیران خرید صنعتی ایران (تعدیل‌شده) در شهریور ماه با عدد ۵۰.۶ تصویب شده که وضعیت بهتری نسبت به شاخص کل اقتصاد نشان می‌دهد. این شاخص بعد از هفت ماه متوالی رکود، برای اولین بار در محدوده خنثی (۵۰) قرار گرفت، که به معنای توقف روند نزولی تولید است. با این حال، این شاخص هنوز در مرز بین رکود و رونق قرار دارد و وضعیت کلی صنعت، ترکیبی از بهبود مختصر در برخی بخش‌ها و افت شدید فعالیت در سایر صنایع را نشان می‌دهد. قابل ذکر است وضعیت بهبود شاخص در این ماه، ناشی از افزایش دو مؤلفه اصلی خود، یعنی تولید و سرعت انجام و تحویل سفارشات است.

مقدار تولید در بخش صنعت در ماه شهریور به ۵۳.۵ رسیده است. این شاخص پس از چهار ماه کاهش مداوم، با عبور از سطح خنثی (۵۰) بیشترین حجم تولید در ۱۱ ماه اخیر را نشان می‌دهد. افزایش جزئی تولید عمدتاً در صنایعی قابل مشاهده است که بهبود موقتی در دسترسی به انرژی و مواد اولیه داشته‌اند.

در ماه شهریور، میزان سفارشات جدید از مشتریان همچنان پایین‌تر از سطح خنثی (۵۰) قرار دارد و برای پانزدهمین ماه متوالی این وضعیت ادامه دارد. اگرچه میزان کاهش در این ماه کمترین خود در هشت ماه اخیر بوده است. در این ماه به دلیل انتظارات تورمی آینده، اندکی افزایش در تقاضا مشاهده شده‌است؛ اما تولیدکنندگان نسبت به ادامه این کاهش تقاضای داخلی در ماه‌های آینده به ویژه در پی تورم بالا و کاهش قدرت خرید، محتاط هستند.

میزان استخدام نیروی کار در بخش صنعت در شهریور ماه، برای یازدهمین بار متوالی کاهشی بوده و این کاهش نسبت به ماه قبل شدیدتر است. افت تولید و کاهش سفارشات جدید باعث شده است صنایع با محدودیت نقدینگی و کمبود تسهیلات مالی به ناچار در سطوح پایین‌تری از ظرفیت‌های خود تولید کنند و برنامه‌های جذب نیروی جدید خود را متوقف کرده یا نیروی کار را تعدیل نمایند. به علاوه، کاهش انگیزه نیروی کار نیز به کمبود نیروی متخصص در برخی صنایع کمک کرده است. در نتیجه، بازار کار صنعتی با پدیده‌ای دوگانه مواجه است که هم شامل کاهش فرصت‌های شغلی و هم کمبود نیروی انسانی می‌شود. با توجه به اینکه بخش عمده نیروی کار این حوزه به صورت رسمی تأمین می‌شود، کاهش مداوم آن علاوه بر بروز مشکلات نیروی کار برای شاغلین قبلی، به ورودی منابع مالی صندوق تأمین اجتماعی نیز آسیب می‌زند و گزارش‌های تأمین اجتماعی نیز لازم است به این وضعیت توجه لازم را داشته باشد.

موجودی مواد اولیه خریداری شده در شهریورماه به نوزدهمین بار متوالی و با شدت بیشتری نسبت به ماه قبل کاهش یافته است. عوامل کلیدی در این افت شامل افزایش نرخ ارز، افزایش قیمت مواد اولیه، تأخیر در تخصیص ارز و فرآیندهای ترخیص گمرکی و محدودیت‌های نقدینگی شرکت‌ها هستند. این عوامل در مجموع به این نتیجه منجر شده‌اند که بسیاری از تولیدکنندگان به منظور تأمین سفارشات جاری خود مجبور به استفاده از موجودی انبار شده و با توجه به شرایط فعلی و پایین بودن تقاضا نتوانند موجودی جدیدی جایگزین کنند.

به تدریج، شاخص موجودی محصول نهایی در انبار به کمترین سطح خود طی هشت ماه اخیر از بهمن‌ماه رسیده است. در حالی که تولید شرکت‌ها در این ماه افزایش یافته ولی موجودی انبار کاهش یافته است. به نظر می‌رسد تولیدکنندگان به خاطر فعالیت در سطوح پایین تولید در ماه‌های اخیر و عدم مشخص بودن شرایط آینده و کمبود مواد اولیه، برای پاسخ به نیازهای محدود مشتریان مجبور به استفاده بیشتری از موجودی انبار خود شده‌اند.

نتایج به دست آمده در شهریورماه نشان می‌دهند که افزایش قیمت خرید مواد اولیه و به تبع آن بالا رفتن هزینه‌های تولید، از جمله مالیات‌ها، تولیدکنندگان را واداشته است تا برای جبران فشار هزینه‌ها قیمت محصولات خود را افزایش دهند، به گونه‌ای که بیشترین نرخ افزایش قیمت فروش در پنج ماه اخیر رقم خورده است. داده‌های رسمی نیز تأییدکننده این یافته می‌باشند؛ زیرا نرخ تورم ماهانه در شهریور نسبت به ماه قبل به میزان ۳.۸ واحد درصد رشد کرده و این نرخ در افق بلندمدت در حدود ۱.۵ تا ۱.۷ واحد درصد برآورد می‌شود.

میزان فروش محصولات در ماه شهریور ، بعد از هفت ماه پی در پی کاهش، با افزایش مواجه شده است. رشد تقاضای داخلی و صادرات در چند بخش اقتصادی، به عنوان عوامل اصلی بهبود فروش به شمار می‌روند.

شاخص انتظارات تولید برای ماه آینده، در مرز خنثی (۵۰) قرار دارد و حاکی از پایین‌ترین سطح خود در پنج سال اخیر (از مهر ۱۳۹۹) است. نیمی از پاسخ‌دهندگان نظر منفی نسبت به آینده کوتاه‌مدت خود دارند. نااطمینانی سیاسی ناشی از احتمال برقراری مکانیزم ماشه و همچنین تشدید محدودیت‌های تحریمی و نوسانات افزایشی نرخ ارز به عنوان دلایل اصلی این نگرانی مطرح شده‌اند.

متن کامل گزارش دوره هفتاد و دوم شامخ کل اقتصاد و گزارش دوره هشتاد و چهارم شامخ بخش صنعت در شهریور ۱۴۰۴ را اینجا بخوانید.