مزایای مشترک ملی در زمینه انسجام اجتماعی منسجم

بر اساس نظریه “کنش جمعی” کامونز، از دل وابستگی‌ها و تضادهایی که میان علایق و خواسته‌ها وجود دارد، یک رابطه دو طرفه و منظم شکل می‌گیرد که در نهایت به نظم و ساختارهای اجتماعی می‌انجامد. میزان این نظم به پیش‌ذهنیت‌های مشترک افراد در جامعه (باور جمعی) وابسته است.

به این ترتیب، آغاز مبادله نظرات و خواسته‌های فردی از نقطه‌ای آغاز می‌شود و این مبادله به وقوع می‌پیوندد زمانی که حداقل هم‌پوشانی میان خواسته‌ها و نیازهای متعارض ایجاد شود. هدف نهایی این مبادله، همگرایی و بیشینه‌سازی هم‌پوشانی خواسته‌ها و نیازهای متنوع شخصی به سمت ایجاد و تقویت بنیان‌های “منافع مشترک” است.

در فلسفه نهادگرایی، سلیقه‌ها و خواسته‌های فردی از عوامل نهادی مانند فرهنگ، عادات، رسوم و مذهب نشأت می‌گیرد که به فعالیت و تفکر فردی شکل و سازمان می‌دهد.

داگلاس نورث، اقتصاددان نهادگرا و برنده جایزه نوبل، تأکید می‌کند که در صورتی که مدل‌های ذهنی مشترک و سیستم باورها در جامعه‌ای به اعتماد متقابل، رعایت حقوق شهروندی، نظم‌پذیری، تساهل و مدارا، همکاری و مشارکت جمعی منجر شود، بافت اجتماعی به شکلی منسجم شکل می‌گیرد که در آن تار و پود جامعه از طریق شبکه‌های ارتباطی، هنجارها و اعتماد متقابل در هم تنیده می‌شود و نهادهای متنوعی را برای همکاری و هماهنگی میان اعضای جامعه و تسهیل تعارضات میان علایق و منافع گوناگون ایجاد می‌کند که به نوبه خود به توسعه ظرفیت‌ها و توانمندی‌های جامعه می‌انجامد.

در چنین فضایی که تضادها کم می‌شود و اشتراکات افزایش می‌یابد، شرایط مساعدی برای پذیرش ایده‌های نو، به کارگیری و آزمایش آن‌ها، پذیرش تفکر علمی و توجه بیشتر به برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در زمینه توسعه و افزایش بهره‌وری و کارآیی فراهم می‌گردد.

تمامی معیارهای ذکر شده در راستای رشد و توسعه اقتصادی دارای تأثیر مثبت هستند. به وضوح در این بستر توسعه یافته، نظم و امنیت اجتماعی که بر پایه تعارضات حداقلی و پیوندهای مشترک حداکثری استوار باشد، منجر به کاهش نااطمینانی و افزایش تعامل متقابل و حس تعلق و یکپارچگی در جامعه خواهد شد و شرایط را برای اجرای اصلاحات نهادی و دستیابی به توسعه اقتصادی به نحو مطلوب فراهم می‌آورد.

به همین دلیل، نهادینه‌سازی باورهای عمومی با هدف کاهش تعارضات فردی و گروهی، به افزایش منافع مشترک عمومی کمک کرده و ظرفیت‌های اجتماعی را به منظور همگرایی عمومی و انسجام اجتماعی تقویت و گسترش می‌دهد.

از مهم‌ترین الزامات تحقق انسجام اجتماعی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

تقویت ارزش‌های انسانی

توجه به خواسته‌های اجتماعی

توجه به رویکردهای تشویق‌کننده به جای اجبارکننده

توجه به نهادهای غیررسمی؛ شامل هنجارها، عرف‌ها، فرهنگ و رسوم (ملی و قومی) و…

اجتناب از قشری‌گری و دیدگاه‌های محدودکننده طبقاتی و ایجاد فضای امنیتی

پذیرش تفکر علمی و ایجاد فضایی مناسب برای طرح دیدگاه‌های متنوع

نتایج حاصل از تحقق انسجام اجتماعی که ناشی از کاهش تضادها و افزایش اشتراکات است، عبارتند از:

ظهور نیروی عظیم درونی اعضای جامعه به سمت ایجاد علاقه و شور عمومی

تغییر در نگرش‌های ذهنی و باورها در حوزه‌های اجتماعی-اقتصادی به سمت منافع مشترک ملی

انباشت سرمایه انسانی و بروز خلاقیت، نوآوری، کارآفرینی و … در راستای توسعه و رشد پایدار ملی

ایجاد فضایی مبتنی بر اعتماد و اطمینان عمومی بین ارکان حاکمیت و مردم

همگرایی در اهداف و استراتژی‌ها و هم‌افزایی در عملکرد و اجرا

در پایان

مفهوم مدیریت امور به واسطه مولفه‌های «تضاد»، «اشتراک منافع» و «نظم» بر اساس نظریه “کنش جمعی” کامونز به گونه‌ای تعبیر می‌شود که حکمرانی یا مدیریت امور، ابزاری است که سازماندهی می‌کند، تضادها را کاهش می‌دهد و منافع مشترک را به واقعیت تبدیل می‌سازد. همچنین، فراهم ساختن بستر لازم برای مشارکت فعال و حداکثری مردم در سطوح ملی، تضادهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه را به حداقل می‌رساند و در نتیجه بنیان‌های رشد درون‌زا و توسعه پایدار با حداکثر منافع مشترک را تثبیت و ماندگار می‌کند. لذا، توازن و همگرایی منظم میان حاکمیت، دولت و جامعه، ضامن انسجام اجتماعی ساختاریافته و منافع ملی حداکثری خواهد بود. چنان‌که تاریخ معاصر، نمونه‌های بارزی از مزایای مادی و معنوی اتحاد و انسجام ملی در ایران را به نمایش می‌گذارد و همچنین عبرت‌های درس‌انگیز ناشی از گسست‌های میان حاکمیت، دولت و جامعه را نیز یادآوری می‌کند.

چنانچه بدانیم که انسجام اجتماعی ساختاریافته، امری دستوری و تحمیلی از بالا به پایین نیست، بلکه بر پایه اتحاد و نزدیکی میان تمام ملت، شامل حاکمیت، دولت و جامعه، شکل می‌گیرد، می‌تواند نیروی عظیمی را القا کند که هر دوستی و دشمنی را به پذیرش و احترام به نظرات و خواسته‌های منطقی، عقلایی و کاملاً درست ما متقاعد کرده و در عین حال، حداکثر منافع ملی را نیز تضمین نماید.     

دکتری اقتصاد

[1] – John R. Commons

[2] – Conflict

[3] – Dependency

[4] – Order

[5] – Collective Action

[6] – Self-Interests

[7] – Douglass C. North

[8] – Shared Mental Model

[9] – Administration