ساکنان مناطق بالا شهر تهران، آب این شهر را به راحتی مصرف میکنند؛ جریمههای مالی بینتیجه است
استان تهران با جمعیتی متغیر بین ۱۴ تا ۱۸ میلیون نفر و با تراکم جمعیتی بالا، در سال ۱۴۰۴ با یکی از بحرانیترین چالشهای آب در تاریخ مواجه شده است. بارندگیها در این سال نسبت به میانگین طولانیمدت ۴۵ درصد کاهش یافته، و تنها ۴۳ درصد از مخازن سدهای تأمینکننده آب مانند امیرکبیر، طالقان، لتیان، ماملو و لار پر شده است. همچنین، هدررفت ۲۵ درصدی آب در سیستم توزیع، مشکلات جدی را برای تهران به وجود آورده است.
بر اساس گزارش مهر، ذخایر موجود در سدها در اواسط تابستان به حدود ۱۵ درصد کاهش یافته است. محسن اردکانی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران، درباره این وضعیت هشدار داد و اعلام کرد که اگر اقدام فوری صورت نگیرد، این ذخایر در عرض دو تا سه ماه به پایان خواهد رسید.
چالش بیآبی در پایتخت
این بحران نه تنها زندگی روزمره ساکنان را تحت تأثیر قرار داده، بلکه تأثیرات منفی بر اقتصاد و زیرساختهای شهری نیز گذاشته است. صنایع، بخش کشاورزی و خدمات عمومی با محدودیتهای جدی روبرو شده و پیشبینی میشود که تا انتهای برنامه هفتم توسعه، مصرف آب در تهران باید به میزان ۲۲ درصد کاهش یابد.
متخصصان بر این باورند که ریشه این مشکل به برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی (۳۸ درصد برای کشاورزی و ۳۰ درصد برای مصرف شرب)، تغییرات اقلیمی و مدیریت نادرست برمیگردد. در این راستا، ۵۲ شهر از جمله تهران در وضعیت تنش آبی به سر میبرند و نیمی از جمعیت شهری ایران با خطر ناپایداری تأمین آب شرب مواجه هستند.
دولت به منظور مقابله با این بحران، به تعطیلیهای وسیع در ادارات روی آورد و در تابستان ۱۴۰۴، برخی از روزها ادارات تهران تعطیل شد تا به کاهش مصرف آب و برق کمک کند.
این تعطیلیها که با موج گرمای شدید همزمان شده بود، در یکم مرداد بیش از ۴۰۰ هزار مترمکعب از مصرف آب را کاسته و بعداً طرح تعطیلی یک هفتهای تابستانه به هیئت دولت ارائه شد و در مردادماه، تعطیلی سراسری در روزهای ۷ و ۸ مرداد (سهشنبه و چهارشنبه) به منظور مدیریت مصرف اوج آب اجرا گردید.
نماینده تهران در مجلس هشدار داد که بدون رعایت صرفهجویی، هر هفته سهشنبهها تعطیلات خواهد بود و حتی پیشنهاد خروج موقت ساکنان از شهر نیز مطرح شد. این اقدامات در ۲۰ استان دیگر نیز بهکار گرفته شده است و اهمیت موضوع آب و پیامدهای آن بر اقتصاد محلی را نمایان میسازد.
صرفهجویی؛ راهکار اصلی برای مدیریت بحران آب در تهران
در این وضعیت، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، بر ضرورت اقدام جمعی در راستای صرفهجویی تأکید کرد و آن را «مهمترین اقدام برای مدیریت بحران کمآبی» برشمرد. وی بیان کرد که وزارت نیرو رصدهایی در این خصوص انجام داده و نشان میدهد که مردم در حال صرفهجویی هستند که این اقدام بسیار حیاتی است.
معتمدیان همچنین اظهار داشت که در صورت دستیابی تنها به ۲۰ درصد کاهش در مصرف، معادل انجام دو طرح بزرگ انتقال آب به ارزش هزاران میلیارد تومان خواهد بود.
او به استفاده از شیرآلات کاهنده اشاره کرد و افزود که این نوع شیرآلات میتواند تا ۳۵ درصد در مصرف آب صرفهجویی نماید.
استاندار تهران همچنین بر لزوم صرفهجویی ۲۰ درصدی تأکید کرد و گفت: این موضوع ضروری و از اهمیت بالایی برخوردار است.
مصرف نیمی از کل آب تهران در مناطق یک تا سه
در حالی که این مسائل ادامه دارد، اظهارات محمدرضا بختیاری، مدیرعامل پیشین شرکت آب و فاضلاب استان تهران، در سال ۱۳۹۹ در برخی رسانهها نظرها را به خود جلب کرده است. او به وضوح اعلام کرد که حدود ۴۷ درصد از کل آب شرب پایتخت (تهران با ۲۲ منطقه) تنها در مناطق ۱ تا ۳ (شمال شهر) مصرف میشود و این رقم معادل مصرف ۱۹ منطقه دیگر تهران است، که نشاندهنده نابرابری شدید در الگوی مصرف میباشد.
وی همچنین بیان کرد: سرانه مصرف روزانه آب در این مناطق ۴۳۰ لیتر به ازای هر نفر گزارش شده است، که بیشتر از سه برابر الگوی استاندارد جهانی (حدود ۱۳۰-۱۵۰ لیتر) و حتی دو برابر میانگین کل تهران (حدود ۲۵۰ لیتر) است.
جریمههای مالی برای مصرف آب بر مجتمعهای مرفه شمال شهر اثرگذار نیستند؛ نیاز به تدبیر دیگری است
در حینی که مردم پیرامون چالش روزافزون در کمبود آب آگاهتر شده و به مصرف غیرمتعارف آب در شمال شهر واکنش نشان میدهند، یک کارشناس و مقام سابق در شمیرانات که تمایل به فاش شدن نامش ندارد، هشدار داده که مصرف بسیار بالای آب در مجتمعهای مسکونی شمال شهر نه تنها نابرابری اجتماعی را تشدید میکند، بلکه بدون نظارتهای بیشتر و نوآوریهای فنی، نخواهد توانست راهحل پایداری برای کل پایتخت فراهم آورد.
این مقام که سالها در منطقه مسئولیت داشته، در گفتوگویی با خبرنگار مهر، بر لزوم تشدید نظارت بر مصرفکنندگان پرمصرف و سرمایهگذاری در سیستمهای بازیافت آب تأکید کرده و به دشواریهای فنی شبکههای قدیمی انتقال آب نیز اشاره نمود. او گفت: یک موضوع بحث، نظارت بر مجتمعهای مسکونی است و شرکت آب و فاضلاب میتواند به راحتی مشترکین پرمصرف را شناسایی کرده و این کار انجام شده است. در واقع، طی چند سال گذشته به آنها تذکراتی داده شده و جریمههای تصاعدی برای آنها اعمال گردیده، ولی این اقدامات هنوز بازدارنده نبوده است.
وی افزود: یک راهکار دیگر تشدید نظارتها است، چرا که برخی از مشترکین مناطق شمالی تهران ممکن است به اندازه دو تا سه مجتمع مسکونی در دیگر مناطق آب مصرف کنند و اینها شناخته شده هستند. لذا باید نظارتهای بیشتری صورت گیرد و سیستمهای بازدارنده ایجاد شود.
این کارشناس تأکید کرد: برای این مشترکین، جریمههای مالی تأثیری ندارد و افزایش هزینه آب یا اعمال جریمههای نقدی چندان بر روی آنها اثری نخواهد داشت. بنابراین، نیاز به جریمههای دیگری برای آنها داریم.
مجتمعهای مسکونی مرفه شمال شهر قابلیت سرمایهگذاری در بخش بازیافت آب را دارند
این مقام سابق که تجربهای گسترده در شمیرانات دارد، مصرف بیش از سه برابر استاندارد جهانی را غیرقابل قبول خواند و افزود: بدون اجرای جریمههای جایگزین مانند محدودیتهای قانونی یا الزامات فنی، این الگوی مصرف دچار تغییر نخواهد شد.
سپس او به راهکار دوم پرداخت و به موضوع بازیافت آب مصرفی اشاره کرد و گفت: موضوعی که در زمانهای گذشته در شمیرانات به آن توجه بسیاری شده و پروژههایی نیز به همین منظور انجام شده، اما به مرحله اجرا نرسیده است، بازیافت آب است که باید آب شرب از آب غیرشرب مجزا شده و برای آبیاری و مصارف خانگی استفاده گردد تا این آب دوباره در چرخه قرار گیرد. البته باید اشاره کرد که طرحهایی که ارائه میشود عمدتاً و بیشتر برای طرحهای صنعتی مناسب است؛ ما هنوز مدل دقیقی برای مصارف خانگی نداریم. در این مرحله، لازم است شرکتهای دانشبنیان به دنبال ایجاد راهکارهایی باشند که با هزینههای مناسب و متناسب با مصارف خانگی، فرمولی برای بازیافت آب پیدا کنند.
او تأکید کرد: مجتمعهای مسکونی در شمال تهران که اکثرا افراد مرفهی در آن ساکن هستند، آمادگی سرمایهگذاری در این نوع سیستمها را دارند، به شرط آنکه طرحها عملی و اقتصادی باشند. این الگوها در شمیرانات پاسخ میدهد، به طوری که مجتمعها مایل به پرداخت هزینه هستند و آب شرب و غیرشرب را از یکدیگر جدا میکنند.
این مقام سابق به چالشهای فنی شبکه توزیع آب در شمیرانات نیز پرداخت و گفت: در این منطقه، قناتهای قدیمی و کانالهای تاریخی نقش مهمی در هدررفت آب دارند. او به اتفاقی که سال گذشته در امامزاده اسماعیل در چیذر رخ داد اشاره نمود و گفت که تقریباً ۱۰-۱۲ ساعت نیروهای آب و فاضلاب و شهرداری مشغول تشخیص مشکل بودند و در نهایت مشخص شد که دلیل آن همین کانالهای قدیمی قناتهاست که اگر آب به آنجا برسد، تشخیص مشکل بسیار سخت میشود.
نشت آب در نیاوران، خود را در چیذر یا دیباجی نشان میدهد
او توضیح داد: به عنوان مثال، ممکن است آب در جمالآباد و نیاوران دچار نشتی شود و این مسئله ممکن است در شبکه انتقال آب اختلال ایجاد کرده و آب به کانالهای قدیمی نفوذ کند، که این آب سپس در سمت چیذر یا دیباجی بروز میکند. نقشه این شبکههای قدیمی در اختیار شهرداری است، اما باید اقداماتی برای مسدود کردن یا انجام اقدامات کارشناسی انجام شود، زیرا کانالهای قدیمی یکی از عوامل تاثیرگذار در هدررفت آب در شبکه انتقال هستند.
پیگیریهای خبرنگار مهر از فرماندار شمیرانات نیز منجر به وعده جمعآوری اطلاعات و ارائه راهکارهایی در این زمینه به رسانهها گردید.
شمیرانات، به خاطر شیبهای تند و بافت تاریخی خود، همواره چالشهای خاصی در مدیریت منابع آب داشته است. مقامات فعلی شرکت آب و فاضلاب تهران اخیراً اعلام کردهاند که هدررفت آب در شبکه توزیع پایتخت به حدود ۲۵ درصد میرسد، اما محور اصلی تلاشها بر روی افزایش ظرفیت سدهای تأمینکننده مانند لتیان و لار متمرکز است. با این حال، منتقدان میگویند که بدون اصلاح الگوی مصرف در مناطق ثروتمند، این تلاشها ناتوان خواهد بود.
این هشدارها در شرایطی مطرح میشود که تهران برای تابستان آینده با پیشبینی کمبود ۵۰۰ میلیون مترمکعبی آب مواجه است و دولت در حال بررسی طرحهای تشویقی به منظور صرفهجویی است.
کارشناسان بر این باورند که تلفیق پیشنهادهایی شامل نظارت قضائی تا نوآوریهای مرتبط با دانشبنیان، میتواند به عنوان یک مدل ملی برای شهرهای پرجمعیت به کار رود.
۲۱۷
