گرجستان امروزی: مقصدی بهشتی برای گردشگران
اینکه این سرزمین دارای مناظری فوق‌العاده است که تجربه طعم واقعی قفقاز را به ارمغان می‌آورد؛ اینکه سواحل خیره‌کننده دریای سیاه بسیار پاک و ایده‌آل برای شنا و تفریح است؛ اینکه مناظر کوه‌های بلند قفقاز برای ایرانیانی که با کوهستان آشنا هستند، احساس خوشایندی به ارمغان می‌آورد؛ و اینکه این ناحیه به عنوان نزدیک‌ترین کشور اروپایی به ایران، بدون نیاز به ویزا قابل دسترسی است و سفر به آن، تجربه‌ای ارزان با استانداردهای اروپایی و حس آسیایی را فراهم می‌آورد.
کوه‌های گرجستان تأثیر ویژه‌ای بر اقلیم این کشور گذاشته‌اند. این کشور – که از نظر عرض جغرافیایی بالاتر از ایران است – به خاطر وجود دو رشته جبال قفقاز بالایی و پایینی، در برابر سرما و خشکی قرار دارد و آب و هوای نیمه‌حاره‌ای به آن بخشیده که زمینه‌ساز رشد انواع گیاهان از جمله گونه‌های نخل و بامبو شده است.
این کشور کوچک با وسعتی معادل ۶۹۷۰۰ کیلومتر مربع و جمعیتی حدود ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر، حتی از استان هرمزگان کوچک‌تر است و جمعیتش کمتر از آذربایجان شرقی می‌باشد. تولید ناخالص ملی غیرنفتی این کشور حدود ۳۴ میلیارد دلار است و تولید ناخالص ملی به ازای هر فرد نیز حدود ۹ هزار دلار (دو برابر ایران) برآورد می‌شود. مزارع کشاورزی، صنعت شراب‌سازی و نساجی، تجارت و گردشگری از جمله منابع درآمدی قابل‌توجه این کشور غیرنفتی به شمار می‌آیند که با کمی بیش از ۳.۵ درصد تورم به فعالیت خود ادامه می‌دهد. گرجستان در حوضه تجاری اتحادیه اروپا قرار دارد و با امارات متحده عربی توافق‌های تجاری آزاد دارد.
گرجستان تاریخ پرآشوبی را پشت سر گذاشته است، از جمله اشغال‌های ایرانی‌ها در دوره شاه عباس صفوی و آقا محمد خان – که به خاطرات نامناسبی برای گرجی‌ها تبدیل شده است – همچنین تسلط عثمانی‌ها بر بخش غربی گرجستان و همچنین تسلط روس‌ها که سال‌ها این کشور را بخشی از روسیه تزاری و شوروی می‌دانستند و اکنون نیز بخشی از شمال آن (آبخازیا) در دست اشغال است. در این سفر به نکات بارزی برخوردم که لازم می‌دانم به پنج مورد آن اشاره کنم:
۱. سرزمین باغ‌های گیاهشناسی: از شگفت‌انگیزترین میراس به جا مانده از اشغال روس‌ها، ساخت دو باغ گیاهشناسی فوق‌العاده است؛ یکی در باتومی و دیگری در تفلیس. باغ گیاهشناسی باتومی با قدمتی ۱۱۳ ساله (سال ۱۹۱۲ میلادی) توسط کراسنو (Andrey Krasnov) بنا شده و به وسعت ۱۱۱ هکتار، امروزه یکی از زیباترین باغ‌های گیاهشناسی جهان و مقصد میلیون‌ها بازدیدکننده محسوب می‌شود. از سوی دیگر، باغ گیاهشناسی تفلیس یکی از قدیمی‌ترین باغ‌های گیاهشناسی جهانی است که به عنوان باغ سلطنتی در سال ۱۶۲۵ بنا شده و در سال ۱۸۴۵ – یعنی ۱۸۰ سال پیش – توسط میخاییل ورونتسف (Mikhail Semyonovich Vorontsov) حاکم روسی احیا شده است. با وسعتی بالغ بر ۱۶۱ هکتار، این باغ در نواحی تاریخی واقع شده و چشم‌انداز بی‌نظیری دارد. اینکه کشوری با جمعیتی معادل سه میلیون و ۷۰۰ هزار نفر، دو باغ گیاهشناسی بزرگ داشته باشد، نشان‌دهنده بهترین مقصد برای علاقه‌مندان به طبیعت‌گردی است. تنوع گیاهی گرجستان نیز شگفت‌انگیز است؛ این کشور که مساحتش فقط ۵ درصد ایران است، با ۴۱۳۰ گونه گیاه آوندی، بیش از نیمی از کل گونه‌های فلور ایران را در خود جای داده است.
۲. سرزمین بدون پلاستیک: برای ایرانیانی که در سواحل و کوه‌های خود با زباله‌های پلاستیکی مواجه‌اند، گرجستان همچون بهشتی است که می‌توان از مناظر طبیعی و شهری عاری از زباله‌ها لذت برد. هرچند در برخی نقاط ممکن است بطری‌های پلاستیکی یا کیسه‌ها دیده شوند، اما سطح نظافت گرجستان به گونه‌ای است که کمتر کشوری در اروپا می‌توان یافت که این‌گونه پاک باشد. از سال ۲۰۱۹ میلادی قانونی برای ممنوعیت استفاده از پلاستیک‌های نازک در این کشور به اجرا درآمده و تولید و استفاده از پلاستیک‌های تجزیه‌ناپذیر مورد جریمه‌ای به میزان ۲۰۰ دلار قرار دارد. همچنین، در فروشگاه‌ها به طور دقیق از مشتریان در مورد استفاده از پلاستیک سؤال می‌شود و مبلغی بابت آن از آن‌ها دریافت می‌گردد. البته فرهنگ تمیزی فقط مختص گرجستان نیست و مشابه این رفتار را می‌توان در آذربایجان و ازبکستان نیز مشاهده کرد.
۳. سرزمین خاموشی چراغ‌ها: هزینه برق در گرجستان به دلیل وابستگی به تولید برق از نیروگاه‌های برق‌آبی که تحت تأثیر تغییرات اقلیمی دچار کاهش شده‌اند، بسیار بالاست. با اینکه این کشور در حال توسعه پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی برای بهره‌مندی از انرژی پاک است، اما سهم آن بسیار ناچیز است. برای درک الگوی مصرف انرژی در گرجستان کافیست بدانید که در شب، هنگام عبور از جاده‌های بین شهری، روستاها به طرز عجیبی خاموش بودند و نور کمی از آن‌ها دیده می‌شد. فروشگاه‌ها در شب با نور بسیار کم و صرفه‌جویی در مصرف انرژی فعالیت می‌کنند. یکی از ساکنان به من گفت که هزینه برق یک خانواده کوچک دو نفره به طور میانگین حدود ۲۰۰ لاری، یعنی بیش از ۷۴ دلار (در حدود ۶ میلیون تومان) در ماه است. این در حالیست که بنا به آمارها، متوسط حقوق در گرجستان حدود دو برابر ایران است. قیمت بنزین و گازوئیل نیز در گرجستان به طور میانگین بین ۱ تا ۱.۲ دلار برای هر لیتر است.
۴. سرزمین خودروهای لوکس: آنچه هر تازه‌واردی را در گرجستان به شگفتی وا می‌دارد این است که تقریبا هر نوع خودروی گران‌قیمت خارجی را می‌توان در خیابان‌ها مشاهده کرد. از مدل‌های پایه تویوتاهای هیبریدی پریوس گرفته تا پورشه‌ها و سایر خودروهای اروپایی، آسیایی و آمریکایی، در خیابان‌ها به وفور دیده می‌شوند. راز این وفور خودروهای خارجی در این است که گرجی‌ها خودروهای دسته دوم و آسیب‌دیده خارجی را وارد کشور کرده و پس از تعمیر، با قیمت‌هایی پایین‌تر از مدل‌های نو به فروش می‌رسانند و بعضاً به کشورهای دیگر نیز صادر می‌کنند. در نتیجه، یکی از مشاغل کلیدی در گرجستان، تعمیر و نوسازی خودروهای خارجی است.
۵. پایتختی در آغوش طبیعت: یکی از بارزترین ویژگی‌های تفلیس، پایتخت گرجستان، پراکندگی شهر در میان مناظر طبیعی است. بسیاری از روستاها و شهرهای کوچک بدون تخریب جنگل‌ها در دل طبیعت واقع شده‌اند. رودخانه کورا که از وسط شهر تفلیس عبور می‌کند و دریاچه مصنوعی تفلیس – که منبع ذخیره آب شهر است – محیطی شاداب برای زندگی فراهم آورده است. با توجه به جمعیتی برابر یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در زمینه‌ای معادل ۷۲۶ کیلومتر مربع، تفلیس به لحاظ وسعت تقریبا شبیه تهران با جمعیتی بالغ بر ۱۰ میلیون است. حتی بخش‌های وسیعی از مرکز شهر به صورت طبیعی حفظ شده و گل‌کاری‌ها و چشمه‌سارها و آبشارهای طبیعی حس بسیار دلپذیری را به انسان منتقل می‌کنند. ساختمان‌های بزرگ اکثراً به سبک معماری دوره شوروی در اطراف شهر پراکنده‌اند و شبکه اتوبوسرانی بسیار فعال و پیشرفته و دو خط مترو تقریباً نیمی از نیازهای جابجایی شهروندان را تأمین می‌کند. خطوط اتوبوس در تمامی خیابان‌ها بدون ایجاد ترافیک، خدمات سریع را ارائه می‌دهند و تنها با یک خط زرد مشخص شده‌اند که نشان‌دهنده فرهنگ بالای ترافیک و رعایت قوانین در این کشور است.
با نگاهی به تنوع گردشگران، به راحتی می‌توان دید که چهار طیف وسیع از گردشگران از روسیه، ترکیه، کشورهای اروپایی، کشورهای عربی و ایران در گرجستان فعال هستند. درآمد سالیانه حدود ۲ میلیارد دلاری از صنعت گردشگری، برای کشوری که یک بیست و سوم ایران از لحاظ مساحت و به همین نسبت جمعیت دارد، نشان‌دهنده چشم‌انداز مناسبی برای توسعه پایدار است. در این شهر به ندرت پلیس دیده می‌شود و فضایی بسیار امن برای گردشگران فراهم است. حضور بازدیدکنندگان با زمینه‌های فرهنگی مختلف، بستر صلح‌آمیزی را در این کشور – که جغرافیای آن به شدت در معرض خطر و تنش است – ایجاد کرده است.
شاید لازم باشد حکمرانی ما – که این روزها با مشکلات پیچیده‌ای از جمله ناترازی آب و انرژی، فرار سرمایه و نیروی کار نخبگان، و تنش‌های گسترده با جهان و جنگ با کشوری که حتی مرزی با آن نداریم، مواجه است – به بازبینی جدی در مسیر خود بپردازد. این حق مردم ایران نیست که نزدیک به نیم قرن از عمر خود را درگیر جنگ، تورم، فروپاشی و انشقاق خانوادگی، تخریب محیط زیست و نیز هدر رفتن منابع باشند و هیچ افق روشنی برای زندگی‌ای آرام و ایمن در پیش رو نداشته باشند. این حق ایرانی نیست که از داشتن کارت‌های اعتباری محروم باشد و در سفرهای خارجی ناچار به استفاده از پول نقد باشد و از سرقت بترسد.
رشد کشورهای کوچک نزدیک به ایران – که در گذشته یا بخشی از ایران بوده‌اند یا نقشی در جغرافیای سیاسی نداشته‌اند – باید به ما یادآور شود که سیاست‌ورزی خصمانه با جهان، ما را هر روز ضعیف‌تر و ناتوان‌تر خواهد کرد و ادامه این روند، تهدیدی جدی برای بروز فروپاشی یا خونریزی گسترده می‌باشد که هیچ فضیلت تاریخی برای ما یا حاکمان آن نخواهد داشت. اینکه بخش کوچکی از جامعه به دلایل ایدئولوژیک یا منافع اقتصادی از این سیاست حمایت کرده و منتفع شوند، دلیل نمی‌شود که بار سنگینی بر دوش اکثریت گذاشته شود و تهدیدی برای تمدن ۷۰۰۰ ساله ما به وجود آورد. نتیجه این نوع حکمرانی نادرست تنها به نفع دشمنان دیرینه ایران و رقبای تاریخی و جدید ما خواهد بود.
*استاد دانشگاه
۴۷۴۷
