زنبور آمریکایی نوعی پلاستیک زیستتخریبپذیر میسازد

بیش از ۳۰ درصد پلاستیکها در سطح جهانی به صورت صحیح مدیریت نمیشوند و بخشی از آنها به طبیعت راه مییابند. موادی چون پلیاتیلن که در ساخت بستههای پلاستیکی و کیسههای خرید به کار میروند، ممکن است صدها سال در محیط زیست باقی بمانند.
سالهاست که پژوهشگران در پی یافتن جایگزینی هستنند که به اندازه پلاستیکها مقاوم و انعطافپذیر باشد و در عین حال، پس از استفاده به سادگی تجزیه شود. تحقیقات جدید حاکی از آن است که زنبوری به نام کولتِس اینِکوالیسی (Colletes inaequalis) ممکن است کلیدی برای حل این چالش ارائه دهد.
این زنبورهای بومی در آمریکای شمالی، لانههای خود را در زیر زمین میسازند و با استفاده از لایهای نازک و شفاف که انعطافپذیر نیز هست، دیوارههای آن را میپوشانند. این پوشش که از ترشحات نوعی غده به نام «دوفور» تولید میشود، در واقع یک پلیاستر طبیعی به شمار میآید و از نوزادان زنبورها حفاظت میکند.
جالب اینجاست که زنبورها سالانه به مکانهای لانهسازی خود بازگشته و گاهی بیش از ۱۰هزار لانه را در یک ناحیه احداث میکنند. با این حال، وجود این ماده پلاستیکمانند بهطور قابلتوجهی در خاک انباشته نمیشود. پژوهشگران برای بررسی این ویژگی، پوشش لانههای تازه را با نمونههایی که چهار، هفت و یازده ماه درون خاک باقی مانده بودند، مقایسه کردند.
یافتهها نشان دادند که در آغاز، پلیاستر طبیعی حدود ۷۳ درصد از وزن پوشش لانه را به خود اختصاص داده بود، اما پس از گذشت چهار ماه، این مقدار به ۴۰ درصد کاهش یافت. بعد از هفت ماه، ترکهایی روی پوشش نمایان شد و در ماه یازدهم، این ماده به اندازهای شکننده گردیده بود که به آسانی خرد میشد.
در مقابل، نمونههای تازه لانه دارای انعطافپذیری بالایی هستند و حتی پس از تاشدن یا مچاله شدن، میتوانند شکل اولیه خود را حفظ کنند؛ ویژگیای که آنها را به الگوی جالبی برای تولید پلاستیکهای یکبارمصرف تبدیل میکند.
پژوهشگران برای درک علت تجزیه سریع این ماده، به تجزیه و تحلیل ساختار مولکولی آن پرداختند. آنها دریافتند که حدود ۶۰ درصد پلیاستر تازه دارای ساختار بلوری است که معمولاً به مقاومت بیشتر پلاستیکها در برابر تجزیه کمک میکند.
با این حال، بلورهای پلیاستر زنبورها به طور متفاوتی نسبت به بسیاری از پلاستیکهای سنتتیک آرایش میشوند و این احتمال وجود دارد که همین خاصیت سبب دسترسی بهتر آب و آنزیمها به پیوندهای شیمیایی ماده و تسهیل فرآیند تجزیه آن شود.
آزمایشها همچنین نشانههایی از فعالیت آنزیمهای استراز را نمایان کردند که قابلیت شکستن پیوندهای موجود در پلیاستر را دارند. اما همچنان نامشخص است که کدام ویژگی ساختاری یا زیستی بیشترین تأثیر را در فرآیند تجزیه دارد.
پژوهشگران تأکید دارند که پوشش لانه زنبورها در حال حاضر نمیتواند به عنوان جایگزینی برای پلاستیکهای تجاری استفاده شود. آنها باید ابتدا مکانیسم تجزیه این ماده را بهطور کامل درک کنند و روشن شود که آیا امکان ایجاد ویژگیهای آن در مقیاس صنعتی وجود دارد یا خیر.
با این وجود، نتایج به دست آمده نشان میدهد که طبیعت ممکن است راهی برای ترکیب انعطافپذیری و دوام پلاستیک با تجزیه سریعتر آن یافته باشد؛ ویژگیای که میتواند به کاهش آلایندگی ناشی از پلاستیک کمک کند.
این پژوهش در نشریه PNAS منتشر شده است.



