مرکز پژوهش‌های مجلس اقدام به درخواست قانون‌گذاری جهت مبارزه با سوءاستفاده از کودکان در کارهای دیجیتال نمود
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی تحت عنوان «کودک کار رقومی (دیجیتال): استثمار اقتصادی از کودکان در دنیای مجازی» به بررسی فعالیت‌های اقتصادی کودکان در شبکه‌های اجتماعی پرداخته و بر لزوم ایجاد چارچوبی منسجم‌تر برای حمایت از حقوق این قشر تأکید کرده است.
دفتر مطالعات اجتماعی این مرکز در این تحلیل اظهار داشته است که توسعه شبکه‌های اجتماعی، فرصت‌هایی جدید برای مشارکت اقتصادی کودکان از طریق تولید ویدیوها، پخش زنده، تبلیغات و فعالیت‌های تأثیرگذاری فراهم آورده است. این فعالیت‌ها ممکن است در محیط خانه و تحت نظارت والدین صورت گیرد که همین امر شناسایی شرایط کار و نظارت بر آن را دشوارتر می‌سازد.
تفکیک فعالیت‌های عادی و کار اقتصادی کودک
این گزارش خاطرنشان می‌سازد که اشتراک‌گذاری تصاویر خانوادگی، تولید ویدیوهای آموزشی یا انجام فعالیت‌های تفریحی به‌طور خودکار نمی‌تواند مصداق کار کودک محسوب شود. صرف وجود تبلیغات در یک پلتفرم نیز به‌تنهایی نمی‌تواند دلیلی برای اقتصادی تلقی کردن فعالیت کودک باشد.
براساس این ارزیابی، باید بین چهار وضعیت متمایز کرد: فعالیت‌های عادی و تفریحی، فعالیت‌های آموزشی و مهارتی، فعالیت‌های اقتصادی و استثمار اقتصادی. اهداف تجاری، تداوم حرفه‌ای فعالیت، تولید درآمد یا ارزش اقتصادی برای دیگران و تأثیر فعالیت بر حقوق و توسعه کودک، از معیارهایی هستند که می‌توانند در تشخیص این مرزبندی یاری‌گر باشند.
چالش نظارت بر کار کودک در فضای خانگی
مرکز پژوهش‌های مجلس در ادامه این گزارش به تفاوت فعالیت‌های اقتصادی دیجیتال نسبت به فرم‌های سنتی کار کودک اشاره کرده و به این نکته پرداخته است که در این نوع فعالیت، ممکن است محل کار یا کارفرمای مشخصی وجود نداشته باشد، همچنین زمان تولید محتوا با زندگی روزمره و سرگرمی کودک به‌هم پیوسته باشد. به همین دلیل، اندازه‌گیری ساعات فعالیت و نظارت بر شرایط آن به شدت چالش‌برانگیز است.
این گزارش همچنین متذکر می‌شود که تأکید الگوریتم‌های پلتفرم‌ها بر جلب بازدید، تعامل و انتشار مداوم محتوا، می‌تواند فشار غیرمستقیمی برای تولید مستمر ایجاد کرده و این فشار به کودکان هم انتقال یابد.
چالش‌های حریم خصوصی و فرصت‌های رشد کودکان
براساس اظهارات مرکز پژوهش‌های مجلس، ایجاد محتوای مکرر و حضور در تبلیغات ممکن است با تحصیل، بازی، تعامل با همسالان و روند شکل‌گیری هویت مستقل کودک تداخل یابد. وابستگی به واکنش‌های مخاطبان و تعداد دنبال‌کنندگان نیز می‌تواند موجب پیوند احساس ارزشمندی کودک به معیارهای بیرونی و تجاری شود.
افزایش احتمال تمسخر، آزار سایبری و سوءاستفاده از تصاویر نیز از دیگر خطرات ناشی از حضور عمومی کودکان در دنیای مجازی است که این گزارش به آن‌ها اشاره کرده است.
این مرکز همچنین بر ادامه ماندگاری اطلاعات منتشرشده از دوران کودکی تأکید کرده و خاطرنشان کرده است که ممکن است تصاویر و جزئیات مربوط به زندگی خصوصی کودک در زمانی به اشتراک گذاشته شوند که او توانایی درک پیامدهای بلندمدت آن‌ها را ندارد، اما آثار این انتشار ممکن است تا سال‌ها باقی بماند. به همین منظور، گزارش پیشنهاد می‌کند حق کودکان برای کنترل اطلاعات شخصی‌شان تقویت شده و امکان حذف یا محدودکردن محتوا در شرایط خاص فراهم گردد.
پیشنهاد حفاظت از درآمد کودکان در کار دیجیتال
محور دیگر گزارش به مدیریت درآمدهای حاصل از فعالیت‌های اقتصادی کودکان اختصاص دارد. مرکز پژوهش‌های مجلس این نگرانی را مطرح کرده که کودک ممکن است عامل اصلی ایجاد درآمد باشد، اما وجوه درآمدی حاصل از تبلیغات و قراردادها به دست والدین، مدیران برنامه یا افراد دیگر بیفتد.
گزارش پیشنهاد می‌دهد که سازوکارهایی مانند ایجاد حساب‌های محافظت‌شده، پس‌انداز بخشی از درآمد و وضع محدودیت‌هایی برای برداشت یا مصرف آن بررسی شود تا منافع اقتصادی کودک محفوظ بماند.
قانون‌گذاری مرحله‌ای و الزام مسئولیت پلتفرم‌ها
مرکز پژوهش‌های مجلس، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان را دارای قابلیت‌های کافی برای مقابله با استثمار اقتصادی از کودکان می‌داند، اما بر این باور است که فعالیت‌های اقتصادی کودکان در دنیای دیجیتال نیازمند چارچوبی جامع‌تر است. مسائلی همچون مدیریت درآمد، تعیین ساعات فعالیت، احراز سن و امکان حذف محتواهای منتشرشده از جمله مواردی هستند که باید در این چارچوب مدنظر قرار گیرند.
پیشنهاد این گزارش، تنظیم‌گری مرحله‌ای است؛ به این معنا که ابتدا باید فعالیت‌های عادی و آموزشی از فعالیت‌های تجاری حرفه‌ای جدا شوند و سپس برای فعالیت‌های مشمول، الزاماتی مناسب در مورد ثبت یا اخذ مجوز، زمان فعالیت، حفاظت از درآمد و حریم خصوصی تعیین گردد. بر اساس این گزارش، رضایت و حق اظهارنظر کودک نیز باید در این فرایند مدنظر قرار گیرد.
ایجاد همکاری مشترک میان نهادهای مسئول در زمینه کودک، کار، ارتباطات و فضای مجازی، ثبت فعالیت‌های تجاری با رعایت حریم خصوصی و تدوین رهنمودهایی برای تعیین مسئولیت پلتفرم‌ها، از دیگر پیشنهادات این مرکز به شمار می‌رود.
در نهایت، این گزارش به وضوح بر ضرورت تعیین مسئولیت والدین، شرکت‌های تبلیغاتی و پلتفرم‌ها تأکید دارد تا فعالیت‌های اقتصادی کودکان، به قیمت محدود شدن فرصت‌های آموزشی، تفریحی و برخورداری از حریم خصوصی و حقوق‌شان در آینده دیجیتال نباشد.
