کاربردی‌ترین اپلیکیشن‌ها برای افراد ناتوان بینایی در سیستم‌های اندروید و آیفون

استفاده از گوشی همراه بدون دسترسی به صفحه نمایش، خواندن نامه‌های کاغذی به‌صورت مستقل یا کار با نرم‌افزارهای کامپیوتری، ممکن است در ابتدا به‌نظر چالش‌برانگیز بیاید. با این حال، افراد نابینا با کمک فناوری‌های کمکی، توانسته‌اند بسیاری از این فعالیت‌ها را به‌صورت مستقل انجام دهند. ابزارهایی نظیر صفحه‌خوان‌ها، نمایشگرهای بریل، اپلیکیشن‌های شناسایی تصویر و راهنماهای صوتی، امکان دسترسی به اطلاعات و خدمات گوناگون را برای آن‌ها فراهم می‌کنند.

به‌منظور تهیه این راهنما، علاوه‌بر بررسی ابزارهای بین‌المللی، به‌سراغ برنامه‌هایی رفته‌ایم که به‌ویژه برای کاربران نابینای فارسی‌زبان طراحی گردیده‌اند یا در میان جامعه ایرانی شناخته شده‌اند. بخشی از این انتخاب‌ها بر اساس تجربه یکی از کاربران نابینا صورت پذیرفته که در مصاحبه‌ای با زومیت دیدگاه‌های خود را در مورد فناوری‌های کمکی بیان کرده است. در معرفی هر ابزار، توجه ویژه‌ای به ویژگی‌ها، نحوه دریافت و وضعیت پشتیبانی از زبان فارسی شده است؛ زیرا اپلیکیشنی که ممکن است برای کاربران انگلیسی زبان کارآمد باشد، لزوماً امکانات مشابهی برای کاربران ایرانی ارائه نخواهد داد.

قابلیت TalkBack در گوشی‌های اندرویدی و ابزار VoiceOver در دستگاه‌های آیفون گنجانده شده‌اند. این سیستم‌ها با قرایت صوتی نام دکمه‌ها، متون و دیگر بخش‌های قابل دسترس صفحه، به کاربر این امکان را می‌دهند تا بدون نیاز به نگاه کردن به صفحه نمایش، با گوشی همراه کار کند.

در سیستم‌عامل اندروید، TalkBack از موتور گفتار پیش‌نصب‌شده استفاده می‌کند؛ با این حال، در فهرست زبان‌های این موتور، زبان فارسی موجود نیست. لذا کیفیت و توانایی خواندن متون به زبان فارسی به موتور گفتار نصب شده، برند گوشی و تنظیمات آن وابسته است.

برای فعال‌سازی TalkBack در سیستم‌عامل اندروید، به Settings بروید، سپس Accessibility و TalkBack را انتخاب کنید و گزینه Use TalkBack را فعال کنید؛ مسیر دقیق بسته به نوع برند گوشی و نسخه اندروید متفاوت است.

در مورد VoiceOver اپل، این ابزار دارای صدای فارسی، اما پشتیبانی آن کامل نیست. طبق گزارشی از کاربران نابینا در انجمن AppleVis، از نسخه iOS 16 به بعد می‌توان زبان فارسی را به فهرست زبان‌های Rotor اضافه و متن‌های فارسی را با صدای فارسی قرایت کرد. با این حال، تشخیص خودکار زبان فارسی در همه موارد به‌درستی عمل نمی‌کند و گاهی صدای عربی بازپخش می‌شود. همچنین، فارسی به‌عنوان زبان رابط سیستم در iOS هنوز در دسترس نیست.

برای فعال‌سازی VoiceOver در آیفون، به Settings بروید، پس از آن Accessibility و VoiceOver را انتخاب کنید (در نسخه‌های قدیمی‌تر iOS، این گزینه زیر General قرار داشته است). با فعال‌سازی این قابلیت، به محض ضربه زدن روی گزینه، نام آن خوانده می‌شود و برای اجرا نیاز به دو بار ضربه زدن دارید.

تلگرام یکی از پیام‌رسان‌های محبوب در ایران به شمار می‌رود، اما تعامل با بخش‌های مختلف آن برای کاربرانی که از صفحه‌خوان‌ها بهره می‌برند، ممکن است کار آسانی نباشد. برنامه بلایندگرام (BlindGram) نسخه‌ای از تلگرام برای اندروید است که به‌خصوص بر دسترس‌پذیری برای افراد نابینا و کم‌بینا تمرکز کرده است.

بلایندگرام که از سال ۱۳۹۶ شروع به کار کرده، بر پایه کد منبع باز تلگرام توسعه یافته است. این برنامه تلاش می‌کند تا تمامی بخش‌های پیام‌رسان، از ارسال و خواندن پیام گرفته تا مدیریت مکالمات، گروه‌ها و پرونده‌های صوتی و ویدیویی با صفحه‌خوان‌ها سازگارتر شود.

یکی از امکانات مفید بلایندگرام، قابلیت تعیین ترتیب خواندن اطلاعات پیام‌هاست. کاربر می‌تواند مشخص کند که صفحه‌خوان ابتدا نام فرستنده را بگوید یا متن پیام را بخواند. همچنین دسترسی به برخی گزینه‌ها ساده‌تر شده و برنامه می‌تواند با صدا یا لرزش، به کاربر اعلام کند که دانلود به پایان رسیده است.

بلایندگرام از زبان فارسی پشتیبانی می‌کند و نه‌تنها با TalkBack در اندروید سازگار است، بلکه برای استفاده با صفحه‌خوان‌هایی نظیر Commentary نیز طراحی شده است.

بلایندگرام همچنین نسخه دیگری به‌نام بلایندگرام پلاس دارد که با شناسه‌ای مجزا قابل نصب است. هر دو ورژن از طریق وب‌سایت رسمی این برنامه برای اندروید در دسترس هستند.

دانلود بلایندگرام به‌صورت رایگان امکان‌پذیر است، اما استفاده از آن پس از یک دوره آزمایشی پنج‌روزه نیاز به خرید لایسنس دارد.

دستیار بلایندگرام به‌عنوان یک افزونه، امکانات بیشتری برای تعامل با محتوای تصویری و صوتی فراهم می‌آورد. این ابزار می‌تواند متن موجود در تصاویر را استخراج، عکس‌ها را توصیف و پیام‌های صوتی را به متن تبدیل کند.

به‌عنوان مثال، اگر در یک گروه تلگرامی تصویری ارسال شود که توضیح متنی ندارد، کاربر می‌تواند از دستیار خواسته تا محتوای آن را برایش بخواند. همچنین این امکان وجود دارد که پیام‌های صوتی به متن تبدیل شده و این قابلیت به‌ویژه هنگام بررسی پیام‌ها بدون گوش‌دادن به فایل صوتی قابل‌استفاده است.

یکی از ویژگی‌های این دستیار، قابلیت دانلود مدل‌های موردنیاز برای برخی پردازش‌ها و اجرای آن‌ها بر روی خود دستگاه است. بر اساس مستندات سازنده، قابلیت‌های مربوط به سرویس‌های هوش مصنوعی آنلاین می‌توانند پس از دریافت مدل‌های لازم، بدون نیاز به اینترنت نیز کار کنند.

البته تمامی امکانات این افزونه به‌صورت اولیه و بدون تنظیمات قابل استفاده نیستند. برای بهره‌مندی از برخی قابلیت‌های هوش مصنوعی، کاربر می‌بایست سرویس مربوطه و کلید API آن را تنظیم کند؛ این موضوع ممکن است برای کاربران تازه‌کار پیچیده باشد یا هزینه داشته باشد.

در نسخه سوم این پلاگین، امکاناتی برای پرسش درباره محتوای صفحه گوشی و انجام برخی فعالیت‌ها در برنامه‌های دیگر معرفی شده‌اند. کارکرد این امکانات بسته به تنظیمات دسترس‌پذیری اندروید و سرویس هوش مصنوعی انتخابی، متفاوت است.

نسخه ۳ را می‌توان از بخش تنظیمات خود بلایندگرام به‌راحتی نصب و به‌روزرسانی کرد. به‌علاوه، برای کارکرد این دستیار باید سرویس دسترس‌پذیری مربوطه فعال باشد.

برخی کاربران نابینای فارسی‌زبان از صفحه‌خوانی به نام Commentary Screen Reader استفاده می‌کنند. این برنامه که همچنین با نام جیشو (Jieshuo) شناخته می‌شود، محصولی ایرانی نیست، اما یک جامعه از کاربران فارسی‌زبان برای آن شکل گرفته است.

Commentary مانند دیگر صفحه‌خوان‌ها، محتوای قابل‌دسترس صفحه را با صدای بلند اعلام کرده و به کاربر اجازه می‌دهد تا میان دکمه‌ها، متون و گزینه‌های نرم‌افزارها جابجا شود. این اپلیکیشن دارای گزینه‌هایی برای شخصی‌سازی حرکات لمسی و فرمان‌ها، استفاده از افزونه‌ها و تنظیم روش تعامل با برنامه‌های مختلف می‌باشد.

اکنون دلیل جذب برخی کاربران به Commentary، قابلیت تغییر و شخصی‌سازی کارکرد صفحه‌خوان است. کاربران می‌توانند میان‌برها و تنظیمات را بنابر نیاز خود انتخاب کرده و در نتیجه استفاده از گوشی را برای خود تسهیل نمایند.

علاوه‌بر این، منابع آموزشی فارسی برای Commentary نیز موجود است. به‌طور مثال، کانال CSR Persian در تلگرام به ارائه آموزش‌ها، افزونه‌ها و نسخه‌های مختلف این صفحه‌خوان می‌پردازد. با این حال، وجود این منابع به این معنا نیست که تمام فایل‌های منتشرشده به‌طور رسمی تأیید شده باشند.

پشتیبانی از خواندن متون فارسی به موتور گفتار و تنظیمات دستگاه بستگی دارد. بنابراین توصیه می‌شود کاربران پیش از انتخاب Commentary به‌عنوان صفحه‌خوان اصلی، که با دستگاه آن‌ها سازگاری داشته باشد و کیفیت خواندن متون فارسی را بررسی کنند.

برای کار با کامپیوتر، یکی از ابزارهای معتبر در میان افراد نابینا، NVDA است؛ صفحه‌خوانی رایگان و متن‌باز که برای سیستم‌عامل ویندوز طراحی شده و از زبان فارسی نیز پشتیبانی می‌کند.

NVDA با قرائت محتوای قابل‌دسترس صفحه، شامل متن‌ها، منوها، دکمه‌ها و گزینه‌های نرم‌افزارها، اطلاعات را در اختیار کاربر قرار می‌دهد. از طریق فرمان‌های کیبورد، کاربر می‌تواند بین بخش‌های مختلف صفحات وب جابجا شود، ایمیل‌ها را بخواند، متن‌ها را ایجاد کند و با برنامه‌های سازگار کار کند.

یکی از ویژگی‌های برجسته NVDA، امکان جابجایی سریع میان تیترها، لینک‌ها، جدول‌ها و فرم‌های موجود در صفحات وب است. به‌عنوان مثال، کاربر به‌جای این‌که تمام مطالب یک صفحه را بشنود، می‌تواند مستقیماً به بخش یا تیتر موردنظر رفته و به آن گوش دهد.

NVDA همچنین دارای رابط کاربری و راهنمای فارسی است؛ بنابراین کاربران ایرانی قادر خواهند بود بسیاری از تنظیمات و دستورالعمل‌ها را به زبان فارسی مورد بررسی قرار دهند. لازم به ذکر است که باید بین فارسی‌بودن رابط برنامه و کیفیت خواندن متن‌های فارسی تمایز قائل شد. این کیفیت به موتور تحویل متن به گفتار و پیکربندی‌های آن بستگی دارد.

نرم‌افزار NVDA به‌صورت رایگان از وب‌سایت رسمی NV Access قابل دانلود است و برای دسترسی به قابلیت‌های اصلی آن، نیازی به خرید اشتراک وجود ندارد.

تصور کنید فرد نابینایی می‌خواهد تنظیمات یک دستگاه الکترونیکی را تغییر دهد، اما نمی‌تواند دکمه‌های آن را تشخیص دهد. اپلیکیشن Be My Eyes برای اینگونه مواقع طراحی شده است.

این اپلیکیشن کاربران نابینا و کم‌بینا را از طریق تماس تصویری به داوطلبان بینا متصل می‌کند. داوطلب می‌تواند تصاویر دوربین را مشاهده کرده و درباره آنچه بر روی میز یا محیط فرد قرار دارد توضیحات لازم را ارائه دهد؛ مانند خواندن متن روی یک بسته یا مشخص کردن مکان دکمه‌ای خاص.

این اپلیکیشن همچنین دارای قابلیت Be My AI است که تصاویر را با استفاده از هوش مصنوعی توصیف کرده و به سوالات سوالات پاسخ می‌دهد. به این ترتیب، کاربر می‌تواند بر اساس نیازهای خود از کمک داوطلبان یا هوش مصنوعی استفاده نماید.

این سرویس توانایی برقراری تماس با داوطلبان در بیش از ۱۸۵ زبان را دارد. نسخه رایگان ویندوز نیز به کاربر امکان می‌دهد تا از Be My AI و تماس تصویری با داوطلبان بهره‌مند شود.

محدودیت این اپلیکیشن نیاز به اتصال اینترنتی است. هنگام برقراری تماس تصویری نیز باید در نظر داشته باشید که داوطلب قادر است تصویر محیطی را که دوربین نمایش می‌دهد، مشاهده نماید.

گوگل Lookout برای کمک به افراد نابینا و کم‌بینا در کسب اطلاعات از محیط اطراف طراحی شده است. این اپلیکیشن از دوربین گوشی برای شناسایی متون، اشیا و برخی محصولات استفاده می‌کند.

به‌عنوان مثال، کاربر با قرار دادن دوربین در برابر یک صفحه چاپی، می‌تواند متن آن را بخواند. حالت Documents برای خواندن صفحات کامل ایجاد شده و حالت Explore قادر است اطلاعاتی درباره برخی اشیا اطراف ارائه دهد.

این اپلیکیشن همچنین حالت‌هایی برای شناسایی محصولات غذایی، بررسی تصاویر و تشخیص برخی اسکناس‌ها دارد. البته، امکانات شناسایی محصولات و ارزها بسته به منطقه جغرافیایی متفاوت خواهند بود.

بر اساس راهنمای رسمی گوگل، Lookout روی دستگاه‌های دارای اندروید ۶ یا نسخه‌های بالاتر قابل نصب است. زبان فارسی به‌عنوان یکی از زبان‌های رسمی پشتیبانی‌شده در این برنامه وجود ندارد؛ بنابراین بدون آزمایش، انتظار خواندن درست متون فارسی را از این اپلیکیشن نداشته باشید. همچنین برخی از قابلیت‌های توصیف تصاویر فقط به زبان انگلیسی ارائه می‌شوند.

Seeing AI از مایکروسافت برای خواندن متون، توصیف تصاویر، شناسایی محصولات و استخراج اطلاعات از اسناد به‌کار می‌رود. کاربران امکان پرسش درباره بعضی تصاویر و اسناد را دارند؛ به‌طور مثال می‌توانند از برنامه بخواهند یک تاریخ مشخص را در یک نامه پیدا کند.

برای نمونه، اگر یک فرد نابینا نامه‌ای چندصفحه‌ای دریافت کرده باشد، می‌تواند از هر صفحه تصویر گرفته و متن آن را بشنود. در برخی بخش‌های برنامه، کاربر می‌تواند سوالاتی درباره محتوای تصویر یا سند بپرسد. این قابلیت زمانی مفید است که کاربر بخواهد به‌طور خاص اطلاعات مشخصی را پیدا کند، مانند یک تاریخ یا شماره پرونده، بدون نیاز به شنیدن کل متن از ابتدا تا انتها.

Seeing AI همچنین قابلیت‌هایی برای شناسایی محصولات و دریافت جزئیات محیطی ارائه می‌دهد. دقت این امکانات به نوع محتوا و زبان وابسته بوده و بهتر است هنگام مطالعه اسناد حساس، اطلاعات مهم را دوباره بررسی کنید.

زبان فارسی هنوز در لیست زبان‌های رسمی پشتیبانی‌شده Seeing AI موجود نیست. بنابراین کاربران باید انتظار داشته باشند که خواندن متن‌های فارسی یا شناسایی محصولات ایرانی ممکن است به‌درستی کار نکند. به‌علاوه، قابلیت‌های شناسایی دست‌خط نیز فقط برای زبان‌های خاصی فراهم شده‌اند.

گوگل مپس یکی از ویژگی‌هایی به‌نام Detailed Voice Guidance را فراهم می‌آورد که در زمان مسیریابی پیاده، اطلاعات صوتی دقیق‌تری را ارائه می‌کند. به عنوان مثال، به‌جای اینکه تنها در لحظه رسیدن به تقاطع دستور پیچیدن صادر کند، کاربر می‌تواند جزئیات بیشتری درباره فاصله تا تغییر مسیر بعدی دریافت کند.

برای فعال‌سازی در نسخه‌های پشتیبانی‌شده گوگل مپس، بخشی به نام Navigation را در تنظیمات برنامه پیدا کنید و در قسمت Walking options گزینه Detailed voice guidance را فعال نمایید. این قابلیت در مستندات رسمی گوگل برای سیستم‌عمل‌های اندروید و iOS موجود است.

نکته دیگری که باید در نظر داشت این است که راهنمای صوتی گوگل‌مپ نمی‌تواند به‌عنوان جایگزین عصای سفید یا مهارت‌های جهت‌یابی عمل کند. اطلاعات نقشه ممکن است دقت کافی نداشته باشد و این برنامه قادر به شناسایی تمامی موانع فیزیکی موجود در مسیر نخواهد بود.

NaviLens با استفاده از دوربین گوشی، کدهای رنگی خاصی را که در برخی ایستگاه‌های حمل‌ونقل، ساختمان‌ها و بر روی محصولات نصب گردیده‌اند، شناسایی می‌کند. این کدها بدون نیاز به نشانه‌گذاری دقیق و حتی در حین حرکت قابل شناسایی هستند.

به‌عنوان مثال، در صورتی که در یک ایستگاه مترو نشانه‌گذاری‌های NaviLens قرار داشته باشد، برنامه می‌تواند اطلاعات مرتبط با مسیر، خروجی یا سکو را به کاربر ارائه دهد. با این حال، NaviLens در محیط‌هایی که این نشانه‌ها موجود نیستند، نمی‌تواند به‌همین روش راهنمایی کند.

طبق اطلاعات ارائه‌شده در وب‌سایت سازنده، این برنامه اطلاعات نشانگرها را به ۴۲ زبان مختلف ارایه می‌دهد، ولی در منابع بررسی شده، تایید دقیقی از پشتیبانی زبان فارسی وجود ندارد. لذا بهتر است کاربران ایرانی پیش از اعتبارسنجی آن، امکانات برنامه و وضعیت زبان آن را آزمایش کنند.

علاوه‌بر برنامه‌های ذکر شده، سیستم‌عامل‌ها امکانات بیشتری نیز دارند که ممکن است برای افراد نابینا و کم‌بینا مفید واقع شوند.

برای مثال، اپلیکیشن Magnifier آيفون می‌تواند تصویر دوربین را بزرگنمایی کرده، کنتراست را تغییر بدهد و به افراد کم‌بینا کمک کند تا جزئیات را بهتر ببینند. در دستگاه‌های سازگار، امکانات پیشرفته‌تری مانند تشخیص افراد، درها، متون و توصیف محیط نیز فراهم شده است.

لذا باید توجه داشت که پشتیبانی زبان فارسی از سوی VoiceOver به معنای پشتیبانی از همه قابلیت‌های Magnifier نخواهد بود. طبق فهرست رسمی اپل، زبان فارسی در کنار زبان‌های پشتیبانی‌شده، برای قابلیت‌های پیشرفته تشخیص متن و توصیف صحنه وجود ندارد. برخی امکانات نیز فقط بر روی مدل‌های سازگار با سخت‌افزار قابل دستیابی هستند.

در ویندوز نیز صفحه‌خوان Narrator به‌صورت پیش‌فرض موجود است و کاربران می‌توانند بر حسب نیاز و سلیقه خود از این ابزار یا NVDA استفاده نمایند.

از سوی دیگر، بسیاری از صفحه‌خوان‌ها قابلیت کار با نمایشگرهای بریل را نیز دارند؛ دستگاه‌هایی که متن دیجیتال را به برجستگی‌های قابل لمس تبدیل می‌کنند. این ویژگی خصوصاً برای مطالعه دقیق، بررسی املای کلمات و تجزیه و تحلیل متون تخصصی بسیار مفید است.

دسترس‌پذیری به‌تنهایی به وجود یک قابلیت در تلفن همراه یا رایانه محدود نمی‌شود. کاربران باید بتوانند روش استفاده از آن را فرا بگیرند و در صورت بروز مشکل، به راهنمای مناسبی دسترسی پیدا کنند.

شرکت‌های بزرگ فناوری برای برخی محصولات خود راهنماهای تخصصی مربوط به دسترس‌پذیری منتشر کرده‌اند. به‌عنوان مثال، گوگل نحوه استفاده از Gmail، Google Docs، Google Sheets و دیگر ابزارهای Workspace همراه با صفحه‌خوان را در بخش راهنمای خود توضیح داده است.

علاوه بر این، برخی شرکت‌ها خدمات پشتیبانی ویژه‌ای برای کاربران توان‌یاب ارائه می‌دهند.

روش‌های تماس، ساعات کار و زبان‌های پشتیبانی‌شده در هر شرکت متفاوت است. به‌عنوان مثال، گوگل پشتیبانی تخصصی را از طریق کانال‌های مختلف از جمله ایمیل ارائه می‌کند، اما زبان فارسی در فهرست فعلی زبان‌های پشتیبانی این سرویس موجود نیست. اپل نیز خدمات تخصصی تلفنی و مشاوره آنلاین دارد که دسترسی به آن‌ها بنا به کشور متفاوت می‌باشد.

وجود این خدمات به‌معنای دسترسی کامل به تمامی محصولات این شرکت‌ها نیست. برخی وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها ممکن است همچنان با صفحه‌خوان‌ها و فناوری‌های کمکی سازگاری نداشته باشند یا قسمت‌هایی از رابط کاربری‌شان برای کاربران نابینا قابل‌استفاده نباشد.

ابزارهایی که معرفی کردیم، دارای کاربردهای متنوعی هستند. برخی از آن‌ها می‌توانند کار با گوشی و کامپیوتر را ممکن سازند، تعدادی برای جمع‌آوری اطلاعات از محیط طراحی شده‌اند و برخی دیگر جهت مسیریابی و کمک به انجام فعالیت‌های روزمره به کار می‌روند.

با این حال، هیچ اپلیکیشنی نمی‌تواند به‌تنهایی تمامی نیازهای افراد نابینا را برآورده کند. نیازها و ترجیحات افراد متفاوت است و ممکن است ابزاری که برای یکی مفید باشد، برای دیگری کاربردی نباشد.

مسئولیت سازندگان محصولات و خدمات دیجیتال باید در این زمینه جدی گرفته شود. به‌عنوان مثال، اگر یک وب‌سایت دکمه‌های بدون برچسب، تصاویر بدون متن جایگزین، یا فرم‌هایی داشته باشد که فقط با کیبورد قابل استفاده نباشند، حتی بهترین صفحه‌خوان‌ها هم نمی‌توانند تجربیات مناسبی را فراهم کنند.

دقت به دسترس‌پذیری می‌تواند از همین نکات ساده آغاز شود؛ از نوشتن توضیحات برای تصاویر گرفته تا آزمایش وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها با استفاده از صفحه‌خوان‌ها.

آیا شما نیز برنامه یا ابزاری دیگر برای کمک به افراد نابینا و کم‌بینا می‌شناسید؟ اگر از فناوری‌های کمکی استفاده می‌کنید، تجربیات خود را درباره ویژگی‌ها، چالش‌ها و پشتیبانی زبان فارسی با ما و دیگر کاربران زومیت در قسمت نظرات به اشتراک بگذارید.