تجاوز به باغ شاه؛ سالار تپه قربانی دیگر میراث فرهنگی
تصویری که اخیراً توسط روابط عمومی شهرداری بهشهر منتشر شده، به نظر می‌رسد بازدیدی عادی نباشد. در این عکس، یاسر احمدی، شهردار بهشهر، و محمد حامدی، فرماندار شهرستان، در ارتفاعات سالار تپه مشاهده می‌شوند؛ تپه‌ای که مشرف به باغ شاه است و طرح مداخله در آن قبلاً با مخالفت سازمان میراث فرهنگی مواجه شده بود.
عصرایران در خبری اعلام کرد: طبق توضیحات ارائه‌شده در کنار این تصویر در صفحه اینستاگرام شهرداری، به نظر می‌رسد که شهرداری بهشهر قصد دارد بار دیگر طرح پیشین خود را در سالار تپه به مرحله اجرا درآورد؛ طرحی که پیش‌تر به دلیل دخالت و تذکر اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران متوقف شده بود.
باغ شاه، معروف به چهل‌ستون و اکنون «پارک ملت» در بهشهر، یکی از باغ‌های تاریخی با ارزش دوره صفوی در مازندران به شمار می‌رود. این باغ که در مرکز شهر و در خیابان شهید هاشمی‌نژاد واقع شده، در سال ۱۰۲۱ هجری قمری، معادل تقریباً سال ۱۶۱۲ میلادی، به دستور شاه عباس اول و در زمان تأسیس شهر اشرف‌البلاد، یعنی بهشهر امروزی، بنا شد.
عمارت اصلی این باغ به عنوان دیوان‌خانه، مکانی برای بار عام، تشریفات و پذیرایی از سفرا و مهمانان دربار طراحی شده و به عنوان اقامتگاه شاه عباس در زمستان و بهار بر کرانه جنوبی دریای خزر محسوب می‌شود. ساختمان کنونی شهرداری بهشهر نیز از سال ۱۳۱۲ در محل عمارت اصلی باغ قرار گرفته است.
در ضلع جنوبی و پشت باغ شاه، تپه‌ای بزرگ وجود دارد که به واسطه ساخت یک عمارت سه‌طبقه توسط شهرداری در دهه ۳۰ شمسی، بخش زیادی از آن از داخل باغ قابل مشاهده نیست. این تپه که به نام «سالار تپه» شناخته می‌شود، جزو منظر فرهنگی و تاریخی باغ شاه است و در تصاویر تاریخی، از جمله عکس‌های دوره قاجار، به وضوح دیده می‌شود.
گفته می‌شود انتخاب مکان عمارت اصلی باغ به وجود همین تپه مرتبط بوده است؛ چراکه در زمان ساخت بنا، که تنها یک یا دو طبقه ارتفاع داشت، سالار تپه به روشنی از داخل باغ قابل دیدن بود. بدین ترتیب، هرچند سالار تپه به‌عنوان یک اثر مستقل به ثبت نرسیده، اما در حریم پنج‌گانه باغ شاه قرار داشته و مشمول ضوابط و مقررات حفاظتی این مجموعه است.
در سال ۱۳۹۵، حدود ۱۷ هکتار از اراضی جنگلی سالار تپه، که بخشی از منابع ملی محسوب می‌شد، به‌منظور توسعه گردشگری، افزایش فضای سبز و رونق اقتصادی به پارک ملت اضافه شد و پروژه‌ای تحت عنوان پارک جنگلی سالار تپه آغاز گردید. اما این طرح به سرعت به دلیل دخالت و اعلام مخالفت اداره‌کل میراث فرهنگی مازندران متوقف شد.
در آن زمان قرار بود تا بخشی از دیوار انتهایی باغ تخریب شده و باغ شاه از طریق احداث پل یا امکانات مشابه به سالار تپه متصل گردد. همچنین ایجاد ساختارهای پلکانی و دیگر سازه‌ها برای تبدیل این منطقه به فضایی گردشگری در دستور کار بود. بخشی از این اقدامات از قبل انجام شده بود ولی با مداخله میراث فرهنگی متوقف شد.
از آن زمان، طرح مداخله در سالار تپه عملاً به فراموشی سپرده شد، اما به تازگی شهرداری بهشهر از «خروج ارتفاعات سالار تپه از حلقه مفقوده گردشگری» و آغاز طرحی برای نجات‌بخشی و جذب سرمایه‌گذاری به این منطقه خبر داده است.
یاسر احمدی، شهردار بهشهر، اعلام کرد که تغییراتی در طرح، حریم و نقشه‌هایی که پیش از این از سوی میراث فرهنگی با آن‌ها مخالفت شده بود، ایجاد شده است. او تصریح کرد که اکنون پس از تأیید و برگزاری مناقصه، این پروژه اجرایی می‌شود. هدف این طرح نیز «احیای ارتفاعات سالار تپه به منظور جلب گردشگران و ایجاد فضایی مفرح برای علاقه‌مندان به طبیعت» بیان شده است.
این اظهارات با توجه به حریم قانونی باغ شاه، سؤالات جدی را به وجود می‌آورد. حتی اگر برای انجام چنین طرحی مجوزی از میراث فرهنگی استان صادر شده باشد، لازم است انطباق آن با ضوابط مصوب حریم باغ شاه به‌طور دقیق بررسی شود.
نقشه عرصه و حریم باغ شاه در بهشهر نشان می‌دهد که حریم این مجموعه در اواخر اردیبهشت سال ۱۳۸۵ به ثبت رسیده و باغ شاه شامل پنج حریم مصوب است. سالار تپه نیز در حریم پنجم آن قرار دارد.
بر اساس ضوابط حریم درجه پنج باغ شاه، منطقه سالار تپه از دامنه‌های شمالی کوه مشرف به آثار فرهنگی مجموعه تا خط‌الرأس آن، طبق محدوده مشخص‌شده، تعیین شده است. این ناحیه به عنوان بخشی از منظر طبیعی و عرصه باغ به شمار می‌رود.
طبق این ضوابط، ساخت‌وساز، احداث بنا و معبر، تغییر در سیمای طبیعی و توپوگرافی منطقه، استخراج شن، ماسه و سنگ، قطع درختان، نصب دکل‌های ماهواره‌ای و مخابراتی و موارد مشابه ممنوع است.
همچنین در بند سوم این ضوابط بر حفظ، ترویج و تثبیت پوشش گیاهی و محافظت از چشمه‌ها، نهرها و رودخانه‌ها در این محدوده و بالادست آن تأکید شده است.
بنابراین، بر اساس مصوبه حریم باغ شاه، ساخت‌وساز و ایجاد تغییرات اساسی در سیمای طبیعی سالار تپه مجاز نخواهد بود. به همین دلیل، حتی اگر شهرداری امروز از آن به‌عنوان آغاز طرح توسعه گردشگری سالار تپه یاد می‌کند و این موضوع با موافقت میراث فرهنگی استان همراه شده باشد، پرسش این است که آیا چنین طرحی واقعاً با ضوابط مصوب حریم باغ شاه سازگاری دارد و آیا وزارت میراث فرهنگی در سطح ملی نیز آن را تأیید کرده است یا خیر.
بیش از ۹۰ سال است که شهرداری بهشهر در باغ شاه مستقر است و در طول دهه‌ها، کارنامه این مجموعه در حفاظت از باغ چندان قابل قبول نبوده است. امروزه، باغ شاه بیشتر به یک پارک شهری مدرن شباهت دارد تا یک باغ تاریخی صفوی.
کافی است که در باغ قدم بزنید تا مشخص شود بخش اعظم جلوه و نشانه‌های تاریخی آن از بین رفته است. مهم‌ترین عناصر تاریخی باقی‌مانده، قسمتی از حصار و دیوار باغ، برخی برج‌ها و سیستم آب‌رسانی، مسیر آب و جوی‌هایی هستند که به‌یقین بخشی از آن‌ها از دوره صفوی باقی مانده است. حتی این مسیر آب نیز با بی‌سلیقگی روی سنگ‌فرش اصلی رنگ‌آمیزی شده و دخل و تصرف‌هایی در آن صورت گرفته است.
از دیگر اقدامات مورد انتقاد در باغ شاه، ساخت‌وسازهای غیرمجاز در محدوده باغ است. بناهایی به مجموعه اضافه شده‌اند یا به برخی ساکنان مجاور با اجازه شهرداری اجازه داده شده تا ارتفاع‌های غیرمجاز بسازند. برخی از این ساخت‌وسازها به حدی پیشرفت کرده‌اند که گویی باغ به بخشی از خانه‌های اطراف تبدیل شده است.
ساخت و گسترش پارک حیوانات، رشد بی‌رویه درختان نارنج و شیوه‌های جدید درخت‌کاری نیز باعث تغییر شکل و ساختار تاریخی باغ شده است. امروزه اگر کسی نداند که اینجا باغی صفوی با بیش از چهار قرن قدمت است، به‌سختی می‌تواند از روی ظواهر کنونی، پیشینه تاریخی آن را تشخیص دهد.
آخرین کاوش‌های باستان‌شناسی در باغ شاه هم به‌منظور مرمت یکی از برج‌های باغ انجام شده است؛ برجی که قرار است ترمیم گردد و گفته می‌شود شهرداری برای اجرای این پروژه حدود ۳۰۰ میلیون تومان اختصاص داده است. انتشار تصاویری از این کاوش‌ها توسط شهرداری ظاهراً به منظور نشان دادن توجه این نهاد به میراث تاریخی باغ صورت گرفته است.
با این حال، برخی منابع حاکی از آن است که این کاوش‌های باستان‌شناسی ممکن است با چراغ سبز میراث فرهنگی برای مداخله شهرداری در سالار تپه مرتبط باشد. با این وجود، تاکنون هیچ تأیید رسمی یا ارتباط مشخصی میان این دو موضوع موجود نبوده و نمی‌توان آن را قطعی دانست.
اما سؤال همچنان پابرجاست: اگر شهرداری بهشهر تا این حد به تاریخ و میراث فرهنگی شهر علاقه‌مند است، چرا برخی بناهای تاریخی شهر در چنین شرایط نامطلوبی رها شده‌اند و در حال خرابی هستند؟ چرا اقدامی جدی برای مرمت و حفاظت از آن‌ها صورت نمی‌گیرد؟
نمونه‌ای دیگر، محوطه سایت زباله بهشهر است؛ جایی که یک غار باستانی از دوره پارینه‌سنگی زیر انبوه زباله‌ها دفن شده است. این محوطه نیز نیازمند ساماندهی و توجه جدی است تا امکان حفاظت و مطالعه این اثر باستانی فراهم شود.
باغ شاه هنوز رازهای بسیاری در خود نهفته دارد. بر اساس روایت‌های کتاب «عالم‌آرای عباسی» نوشته اسکندر بیگ منشی، شاه عباس اول در ۲۴ جمادی‌الاول سال ۱۰۳۸ هجری قمری، برابر با ۱۹ ژانویه ۱۶۲۹ میلادی، در همین باغ شاه و در اشرف‌البلاد از دنیا رفت.
گفته می‌شود شاه عباس که دو یا سه روز در بستر بیماری و تب سخت بود، در آخرین لحظات زندگی به سالار تپه چشم دوخته بود؛ همان تپه‌ای که اکنون پس از چهار قرن، بار دیگر قرار است بخشی از یک طرح گردشگری و سرمایه‌گذاری گردد.
اکنون پرسش اصلی نه فقط درباره شهرداری بهشهر و اداره‌کل میراث فرهنگی مازندران، بلکه متوجه وزارت میراث فرهنگی در تهران است: آیا این وزارتخانه از طرح جدید سالار تپه و تغییراتی که شهرداری از آن‌ها سخن می‌گوید، آگاهی دارد؟ آیا این طرح با ضوابط مصوب حریم پنج‌گانه باغ شاه تطابق دارد؟ و اگر پاسخ مثبت است، بر اساس کدام مجوز و با چه توجیهی می‌توان تغییر در سیمای طبیعی و تاریخی سالار تپه را با ضوابط حفاظتی باغ شاه هم‌راستا دانست؟
۲۳۳۲۱۷
