تحلیل نگران‌کننده مرکز آمار از وضعیت مالی ایرانیان در سال ۱۴۰۴ / افزایش ۴۵ درصدی هزینه‌ها و ناتوانی درآمدها در همگامی
آرمان زارعی: تازه‌ترین گزارش ارائه شده توسط مرکز آمار ایران درباره وضعیت دخل‌وخرج خانوار در سال ۱۴۰۴، از روند فزاینده هزینه‌ها نسبت به درآمدها حکایت دارد. به گزارش این مرکز، هزینه‌های متوسط سالانه خانوار شهری در این سال به حدود ۳۹۲ میلیون تومان رسیده که نسبت به سال گذشته ۴۵.۴ درصد افزایش را نشان می‌دهد؛ در این حال، متوسط درآمد سالانه خانوار شهری با تغییری ۴۱.۲ درصدی به رقمی نزدیک به ۴۸۵ میلیون تومان دست یافته است. نتیجه این تغییرات این است که هزینه‌ها ۴.۲ درصد سریع‌تر از درآمدها افزایش یافته‌اند.
این اختلاف در شرایطی به وقوع پیوسته که سهم عمده‌ای از هزینه خانوار شهری به اقلامی مربوط می‌شود که نقش مهمی در بودجه خانوار ایفا می‌کنند. از مجموع ۳۹۲ میلیون تومان هزینه سالانه، تقریباً ۱۱۱ میلیون تومان به خرید مواد خوراکی و دخانیات اختصاص یافته و حدود ۲۸۱ میلیون تومان نیز به هزینه‌های غیرخوراکی تعلق دارد؛ در دسته غیرخوراکی، بخش مسکن، سوخت و روشنایی همچنان بالاترین سهم را در اختیار دارند.
هزینه سالانه خانوار شهری به ۳۹۲ میلیون تومان رسید
بر اساس اطلاعات مرکز آمار، متوسط هزینه سالانه خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۹۲ میلیون تومان اعلام شده است. با تقسیم این عدد بر ۱۲ ماه، میانگین هزینه ماهانه خانوار به حدود ۳۲.۷ میلیون تومان می‌رسد؛ البته این عدد، میانگین کل سال است و تنوع بین خانوارهای مختلف را به تصویر نمی‌کشد.
از کل هزینه‌ها، ۲۸.۳ درصد به خوراکی‌ها و دخانیات اختصاص می‌یابد و سهم هزینه‌های غیرخوراکی نیز ۷۱.۷ درصد برآورد گردیده است. در دسته خوراکی و دخانیات، گوشت با سهم ۲۲.۹ درصدی در مقام اول قرار دارد و پس از آن سایر اقلام خوراکی قرار گرفته‌اند.
در بخش غیرخوراکی، اجاره مسکن، سوخت و روشنایی با سهم ۵۸.۱ درصدی بیشترین وزنه را دارا هستند. بدین ترتیب، بخش وسیعی از هزینه‌های خانوار شهری در سال گذشته در دو حوزه اصلی یعنی هزینه‌های خوراک و هزینه‌های مرتبط با محل سکونت و انرژی متمرکز بوده است.
درآمد ۴۸۵ میلیونی؛ هزینه‌ها پیشی گرفته‌اند
متوسط درآمد سالانه خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۸۵ میلیون تومان گزارش شده که این رقم نشان‌دهنده افزایش ۴۱.۲ درصدی نسبت به سال پیشین است. با تقسیم ساده این درآمد سالانه بر ۱۲، میانگین درآمد ماهانه به حدود ۴۰.۴ میلیون تومان می‌رسد.
ترکیب درآمد خانوار شهری نشان می‌دهد که ۳۰.۲ درصد از آن از مزد و حقوق به دست آمده، ۱۵.۹ درصد از مشاغل آزاد در حوزه کشاورزی و غیرکشاورزی و ۵۳.۹ درصد از درآمدهای غیرشغلی تأمین شده است.
سهم قابل توجه ۵۳.۹ درصدی درآمدهای غیرشغلی در این میان، از ارقام برجسته این گزارش است. این آمار به‌طور مستقیم نمی‌تواند معادل درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری یا درآمد مربوط به دارایی‌ها در نظر گرفته شود، اما بیانگر این است که بیش از نیمی از درآمدهای گزارش شده خانوارهای شهری در گروه درآمدهای غیرشغلی واقع شده‌اند.
فاصله ۴.۲ درصدی میان هزینه و درآمد
مقایسه نرخ رشد هزینه و درآمد، تصویری کلیدی از گزارش سال ۱۴۰۴ به دست می‌دهد. هزینه خانوار شهری با ۴۵.۴ درصد افزایش یافته است، در حالی که درآمد تنها ۴۱.۲ درصد بالا رفته است.
این نشان‌دهنده این است که سرعت رشد هزینه‌ها ۴.۲ واحد درصد از رشد درآمدها فراتر بوده است. البته این اختلاف به تنهایی نمی‌تواند نمایانگر وضعیت تمام خانوارها باشد؛ زیرا میانگین‌های آماری، اختلافات بین خانوارهای با درآمدهای مختلف را در نظر نمی‌گیرد.
با این حال، روند تغییر دو شاخص واضح است. در سال ۱۴۰۴ شاهد آن هستیم که افزایش هزینه‌ها از افزایش درآمدها پیشی گرفته و همین امر، در کنار سهم بالا از هزینه‌های مسکن، انرژی و خوراکی‌ها، تصویر اقتصادی خانوار را به شکلی نمایان ترسیم می‌کند.
در روستاها؛ هزینه‌ها ۵۲ درصد افزایش یافته‌اند
فشار افزایشی هزینه‌ها در آمار خانوارهای روستایی به مراتب بیشتر به چشم می‌خورد. هزینه متوسط سالانه خانوار روستایی در سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۲۰ میلیون تومان رسیده که این میزان حاکی از افزایش ۵۲.۳ درصدی نسبت به سال قبل است.
درآمد سالانه خانوار روستایی نیز به حدود ۲۹۷ میلیون تومان رسیده و این افزایش ۴۷.۵ درصدی را به ثبت رسانده است. بنابراین در این گروه نیز رشد هزینه‌ها از رشد درآمدها پیشی گرفته و تفاوت دو نرخ رشد به ۴.۸ واحد درصد رسیده است.
ساختار هزینه خانوارهای روستایی نسبت به شهری متفاوت است. نزدیک به ۹۲ میلیون تومان از مجموع هزینه سالانه خانوار روستایی به خوراکی‌ها و دخانیات تعلق دارد که معادل ۴۱.۷ درصد کل هزینه‌هاست. هزینه‌های غیرخوراکی نیز حدود ۱۲۹ میلیون تومان بوده که ۵۸.۳ درصد از کل هزینه را شامل می‌شود.
گوشت در صدر هزینه‌های خوراکی خانوار
در سبد خوراکی خانوارهای روستایی، نیز گوشت بالاترین سهم را به خود اختصاص داده و ۲۱.۳ درصد هزینه‌های مرتبط با مواد خوراکی و دخانیات را در بر می‌گیرد. از طرف دیگر، در بخش غیرخوراکی، مسکن، سوخت و روشنایی با ۳۸.۴ درصد سهام در مقام اول هستند.
تفاوت سهم خوراکی‌ها بین خانوارهای شهری و روستایی نیز نشان‌دهنده نکته جالبی است. در شهرها، ۲۸.۳ درصد از هزینه‌های کل به خوراکی‌ها و دخانیات تعلق می‌گیرد، در حالی که این سهم در خانوارهای روستایی به ۴۱.۷ درصد می‌رسد.
درآمد روستایی‌ها نیز ساختاری متمایز دارد. ۳۰.۷ درصد درآمد از مزد و حقوق، ۲۹.۱ درصد از مشاغل آزاد در حوزه کشاورزی و غیرکشاورزی و ۴۰.۲ درصد از درآمدهای غیرشغلی بدست آمده است.
تهران؛ ۵۷۸ میلیون تومان هزینه سالانه
در میان استان‌ها، تهران بالاترین هزینه متوسط سالانه خانوار شهری را به ثبت رسانده است. هزینه خانوار شهری در این استان به حدود ۵۷۸ میلیون تومان رسیده و متوسط درآمد سالانه نیز به حدود ۷۲۱ میلیون تومان تخمین زده شده است.
با تقسیم این ارقام بر ۱۲، هزینه متوسط ماهانه برابر با حدود ۴۸.۲ میلیون تومان و درآمد متوسط ماهانه حدود ۶۰.۱ میلیون تومان محاسبه می‌شود. این ارقام به عنوان میانگین قابل توجه به نظر می‌رسند و نمی‌توان برای تمامی خانوارهای تهرانی وضعیتی یکسان را در نظر گرفت.
در مقابل، سمنان با حدود ۲۲۳ میلیون تومان پایین‌ترین هزینه متوسط سالانه خانوار شهری را تجربه کرده است. از لحاظ درآمد نیز استان سیستان با حدود ۲۸۳.۵ میلیون تومان در پایین‌ترین موقعیت قرار دارد.
در مناطق روستایی، بوشهر با حدود ۳۴۰ میلیون تومان بالاترین هزینه سالانه را ثبت کرده و سیستان و بلوچستان با حدود ۱۲۲ میلیون تومان کمترین هزینه را داشته‌اند. در بخش درآمد، مازندران با حدود ۴۶۹ میلیون تومان در صدر و سیستان و بلوچستان با تقریباً ۱۴۴ میلیون تومان در پایین‌ترين سطح جای گرفته است.
افزایش مالکیت خودرو و تغییر در وسایل خانگی
در کنار درآمد و هزینه، این گزارش به میزان دسترسی خانوارها به برخی کالاهای بادوام نیز پرداخته است. در خانوارهای شهری، درصد خانوارهای دارای خودرو از ۵۴.۹ درصد در سال ۱۴۰۳ به ۵۷ درصد در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
همچنین، درصد خانوارهای دارای ماشین لباسشویی از ۸۹.۶ درصد به ۹۱.۲ درصد افزایش یافته و درصد بهره‌مندی از یخچال‌فریزر نیز از ۶۹.۳ درصد به ۷۱.۵ درصد صعود کرده است. در عوض، درصد خانوارهای دارای مایکروویو و فرهای هالوژنی از ۱۶.۱ درصد به ۱۵.۲ درصد کاهش پیدا کرده است.
در خانوارهای روستایی، درصد مالکیت خودرو از ۳۸.۸ درصد به ۴۱ درصد و درصد برخورداری از ماشین لباسشویی از ۶۵.۸ درصد به ۶۷.۴ درصد افزایش یافته است. اما سهم مایکروویو و فرهای هالوژنی همچنان از ۳.۱ درصد به ۲.۷ درصد تنزل پیدا کرده است.
وضعیت دخل خانوار تحت سایه افزایش هزینه‌ها
مجموع داده‌های گزارش مرکز آمار تصویر دوگانه‌ای از شرایط اقتصادی خانوار در سال ۱۴۰۴ به نمایش می‌گذارد؛ از یکسو شاهد افزایش درآمدها هستیم و از سوی دیگر هزینه‌ها با شتاب بیشتری در حال رشد هستند. در خانوار شهری، هزینه سالانه به حدود ۳۹۲ میلیون تومان افزایش یافته و درآمد به حدود ۴۸۵ میلیون تومان رسیده است؛ در حالی که نرخ رشد هزینه‌ها ۴.۲ واحد درصد بیشتر از درآمدها بوده است.
در خانوار روستایی نیز این فاصله مشهود است و حتی بیشتر است؛ هزینه‌ها ۵۲.۳ درصد افزایش داشته‌اند، در حالی که درآمدها ۴۷.۵ درصد رشد کرده‌اند. یکسانی سهم بالا از هزینه‌های مسکن، انرژی و مواد خوراکی در کنار وزن بالای هزینه‌ها، به‌ویژه گوشت، همچنان موضوعات مؤثری در سبد خانوار محسوب می‌شود.
گزارش سال ۱۴۰۴ در نهایت به این نتیجه می‌رسد که اقتصادی برای خانوارها وجود دارد که در آن افزایش درآمد و هزینه‌ها به‌طور همزمان به وقوع پیوسته، اما رشد هزینه‌ها با شتابی بیشتر به وقوع پیوسته است؛ فاصله‌ای که خود را در افزایش ۴۵.۴ درصدی هزینه خانوار شهری در مقایسه با رشد ۴۱.۲ درصدی درآمد نشان می‌دهد.
۲۲۳۲۲۴
