هشدار النینو برای patrimoney ایران / ۷۳۰ اثر تاریخی در سیل ۹۸ صدمه دیدهاند / این بناها در معرض تهدید سیلاب قرار دارند
“`html
تقویت پدیده النینو و احتمال دگرگونی در الگوهای بارش، چند هفتهای است که موجب بروز هشدارهایی برای آمادهباش در نیروهای خدماتی و امدادی شده است. زمانی که این هشدارها به حوزه میراث فرهنگی و بناهای تاریخی مربوط میشود، اهمیت آن بهطور ویژهای افزایش مییابد.
همشهری در خبری اشاره کرد: بارشهای شدید، سیلابهای ناگهانی و روانآبها میتواند آثار تاریخی که در مسیر آبراهها، درهها و مناطق سیلابی قرار دارند را در معرض خطر آبشستگی، فرسایش و تخریب قرار دهد. علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بر ضرورت شناسایی آثار در معرض خطر و لایروبی و ساماندهی مسیرهای عبور آب و همچنین آمادهسازی جوامع محلی پیش از وقوع حوادث تأکید دارد.
بناهایی که در معرض آسیب قرار دارند
برخی آثار تاریخی به دلیل بارشهای ناگهانی ناشی از پدیده النینو (که به معنای گرم شدن غیرمعمول آبهای مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و دگرگونی الگوهای جوی جهانی بهصورت بارشهای شدید است) در معرض خطرات بیشتری قرار دارند.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بیان میکند: «تجربه سیلابهای قبلی نشان داده است که آثار تاریخی و بناهای ارزشمندی که در مسیر روانآبها یا نزدیکی درهها و آبراههها وجود دارند، نظیر پلها و سازههای وابسته به آنها، بیشترین آسیب را میبینند. همچنین تمامی بناها و محوطههایی که در حاشیه مناطق سیلابی قرار دارند هم ممکن است تحت تأثیر روانآبها و آبشستگی قرار بگیرند.»
علاوه بر این، میراث تاریخی متصل به آب که ممکن است از النینو آسیب ببیند شامل پلهای تاریخی، سدها و بندها، قنوات، آبانبارها، آسیابهای آبی و پایابها است؛ این آثار نمایانگر دانش، فناوری، تجربه و نظامهای اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در مدیریت منابع آبی محسوب میشوند.
علی بیتاللهی میگوید که علاوه بر سیلاب، بارشهای شدید و رگباری میتوانند سبب فرسایش و تخریب بناهای تاریخی، بهویژه سازههای خشت و گلی شوند؛ آبشستگی و فرسایش بستر، تضعیف بنیادها و پی سازهها، تخریب دیوارهها و طاقها، جابهجایی مصالح و رسوبگذاری، نفوذ و ماندگاری رطوبت و تشدید فرسودگی و آسیبهای قبلی، از مهمترین عواملی است که این کارشناس به اثر بارشهای شدید بهدلیل النینو بر سازههای میراثی اشاره میکند.
ضرورت لایروبی و بازگشایی راههای آب
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید دارد که با توجه به هشدارهای موجود مبنی بر تقویت النینو، لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب، بهویژه در نقاط تقاطع با آثار تاریخی، باید پیش از آغاز بارشهای شدید در اولویت قرار گیرد.
علی بیتاللهی با اشاره به تجارب سیلابهای گذشته در کشور میافزاید: «نفوذ آب به محدودههای شهری و افزایش روانآب میتواند آثار تاریخی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در گزارش سازمان ملل درباره سیلابهای ۱۳۹۸، بارش باران، سیلاب و طغیان رودخانهها بهعنوان عوامل اصلی آسیب به بناهای تاریخی در استانهای درگیر سیلاب مشخص شده و بر ضرورت ارزیابی دقیق خسارت و تعیین اولویتهای حفاظتی تأکید گردیده است. همچنین، در سیلاب مرداد ۱۴۰۱ یزد، گزارشهایی از آسیب به بافت و بناهای تاریخی این شهر منتشر شد.»
جوامع محلی؛ خط مقدم حفاظت
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بر این باور است که اقدامات حفاظتی نباید پس از وقوع سیلاب صورت گیرد و ادامه میدهد: «آموزش نیروهای محلی، هماهنگی میان نهادهای مسئول و تعیین اقدامات ضروری قبل از وقوع حادثه، در کاهش خسارت، بهویژه برای آثاری که در مسیر آبراهها یا پهنههای سیلابی واقع هستند، نقش اساسی دارد. در این میان، نباید از نقش جوامع محلی و گروههای مردمی در حفاظت فوری از آثار تاریخی غافل ماند.»
علی بیتاللهی تصریح میکند: «سازمانهای مردمنهاد، نیروهای محلی و علاقهمندان به میراث فرهنگی در زمان بروز حوادث، ظرفیت قابل اعتمادی به شمار میآیند، اما این مشارکت باید از پیش آموزشدیده و سازماندهی شود. آمادهسازیهای اولیه و مشخص بودن وظایف افراد پیش از وقوع حادثه از اهمیت زیادی برخوردار است تا در شرایط اضطراری، اقدامات بدون هماهنگی به خود آثار آسیبی نرساند.»
اقدامات پیشگیرانه
فرزاد مافی، باستانشناس و مشاور میراث فرهنگی طرحهای آبی درباره تدابیر پیشگیرانه برای حفاظت از میراث فرهنگی در برابر اثرات پدیده النینو میگوید: «شناسایی و اولویتبندی آثار در معرض خطر، پایش مداوم سازههای تاریخی مرتبط با آب، بررسی مسیر و شدت احتمال روانآب و سیلاب، بازگشایی مسیرهای طبیعی آب با رعایت اصول حفاظتی، مستندسازی و تهیه نیازی اضطراری برای آثار و تدوین برنامههای واکنش اضطراری و نجات آثار، از جمله تدابیر پیشگیرانه است. با این حال، تقویت هماهنگی میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو و دیگر نهادها، تأمین اعتبار و امکانات برای حفاظت اضطراری و کاهش آسیبپذیری نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است.»
آمادگی میراث فرهنگی ایلام برای بارشهای شدید احتمالی
استان ایلام، یکی از مهمترین مناطق در معرض خطر ناشی از بارشهای مرتبط با پدیده النینو به شمار میرود؛ با ثبت ملی ۹۸۱ اثر تاریخی و شناسایی ۸ هزار اثر، ایلام یکی از استانهای سرشار از قابلیت تاریخی و گردشگری است. رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایلام از انجام بررسیهای پیشگیرانه در اماکن تاریخی این استان به دنبال هشدارهای مربوط به بارشهای شدید خبر میدهد و به همشهری میگوید: «برای جلوگیری از خسارت ناشی از بارشهای شدید پیشرو، هماهنگیهای لازمی با دهیاریها و شهرداریها برای لایروبی در نقاط مختلف، به ویژه در مسیر آثار تاریخی برقرار شده است.»
فرزاد شریفی با اشاره به فهرست تهیه شده برای لایروبی ادامه میدهد: «با توجه به تعداد بالای بناها و آثار تاریخی موجود در استان، بررسی پشتبامها و مسیرهای مرتبط با این آثار انجام شده و در حال حاضر مشکلی خاص مشاهده نمیشود.»
تشکیل کارگروه پایش آثار تاریخی در استان فارس
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان فارس که به عنوان یکی دیگر از استانهای زاگرسی مطرح میشود، از تشکیل گروهی بهمنظور بررسی وضعیت آثار تاریخی استان در برابر بارشهای شدید و احتمال وقوع سیلاب خبر میدهد و به همشهری میگوید: «با توجه به وجوه حدود ۱۶ هزار اثر در استان فارس، نیاز به پایش مداوم این آثار احساس میشود و در این راستا کارگروهی با هدف بررسی وضعیت آثار شکلگرفته و بخشهای نیازمند پایش در آثار تاریخی شناسایی شدهاند.»
بهزاد مریدی میافزاید: «این کارگروه با همکاری شهرداریها اقدامات لازم برای جلوگیری از بروز مشکلات در شرایط بحرانی را اجرایی خواهد کرد.»
به گفته او، علاوه بر لایروبی، مرمت، استحکامبخشی و ساماندهی بخشهایی از مجموعههای تاریخی که نیاز به اقدامات فوری دارند نیز در اولویت کار قرار دارد.
مریدی ابراز امیدواری میکند که با اجرای تدابیر پیشگیرانه، آثار تاریخی استان فارس در فصل بارش با چالشهای جدی مواجه نشوند.
نگاهی به خسارت سیلاب به میراث فرهنگی در یک دهه اخیر
بر اساس گزارشی که توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی منتشر شده، در سیلاب سال ۱۳۹۸، ۷۳۰ بنای تاریخی آسیب دیدند. از مهمترین این بناها میتوان به مجموعههای تاریخی چغازنبیل و سازههای آبی شوشتر، دوازده تپه تاریخی همچون تپههای «فرخآباد» و «غران»، ده کاروانسرا و بیش از ده پل تاریخی در استان خوزستان، ۴۸ بنای تاریخی در استان مازندران، از جمله روستای تاریخی یوش، نقش رستم در استان فارس، بخشی از پایه و طاق آجری پل کشکان و بستر پل کلهر در استان لرستان، پل تاریخی بخش کن، پل نمرود شهرستان فیروزکوه، پل شاهعباسی شهرستان پردیس، کاروانسرای امینآباد، گنبد طارس، آتشکده ری و دژ رشکان و چندین امامزاده در تهران اشاره کرد.
۷۳۵ مورد تخریب ابنیه، محوطههای تاریخی، تأسیسات گردشگری و صنایع دستی ناشی از سیل مرداد ۱۴۰۱ در کشور گزارش شده و یکی از خسارتهای ویژه، از دست رفتن یک درصد از بافت تاریخی یزد بهعنوان یکی از اولین شهرهای خشتی جهان و ثبتشده در فهرست جهانی بود.
در سیل سال ۱۴۰۳ در سیستان و بلوچستان، مسجد تاریخی عبدالقادر، قلعه فیروزآباد و آتشکده کلهگنگ بیش از ۵۰ درصد خسارت دیدند.
۲۳۳۲۱۷
“`
