شهر سوخته؛ تمدنی که ۵ هزار سال پیش از زمان خود پیشتاز بود/ اسرار این شهر؛ از پروتز چشم تا جراحی مغز
الهه جعفرزاده: در ناحیه جنوب شرق ایران، جایی که هوای خشک دشت‌های سیستان با وزش بادهای ۱۲۰ روزه به تحدید می‌پردازد، بقایای یک شهر تاریخی در خفا قرار دارد که باستان‌شناسان هر بار با بنیادهای تازه‌اش آن را کشف می‌کنند و جهانیان را شگفت‌زده می‌سازند. این شهر نه از اهرام مصر نفعی برده و نه به ناز و زیبایی تخت‌جمشید می‌پردازد، لیکن یافته‌های آن به‌کرّات نگاه محققان را دگرگون کرده است؛ از زنی که هزاران سال پیش یک چشم مصنوعی بر چهره داشت تا جراحی جمجمه کودکی که پس از عملیات جراحی، ماه‌ها زندگی کرد و جام سفالی‌ای که به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده حرکت یا «انیمیشن» به شمار می‌رود.
«شهر سوخته» به مدت سالها به‌عنوان «شهری که از دوران خود پیشی گرفته» به تصویر کشیده شده است؛ اما آیا این روایت بر اساس شواهد علمی پخته است یا صرفاً نتیجه تبلیغات رسانه‌ای؟ برای دستیابی به پاسخ مناسب، زمان را به حدود پنج هزار سال پیش در حاشیه دلتای رود هیرمند برمی‌گردانیم.
شهری در مرکز چهارراه تمدن‌ها
شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در فاصله‌ی حدود ۵۶ کیلومتری زابل واقع شده است. این محوطه تاریخی تقریباً در سال ۳۲۰۰ پیش از میلاد تأسیس گردید و به مدت تقریبی هزار سال محل زندگی هزاران نفر بود؛ دورانی همزمان با رونق تمدن‌های میان‌رودان، دره سند و مصر باستان.
موقعیت جغرافیایی شهر، سبب شده بود تا به عنوان یکی از نقاط کلیدی در تبادل کالا، فناوری و فرهنگ در شرق فلات ایران شناخته شود. باستان‌شناسان در این محل نشانه‌هایی از لاجورد افغانستان، صدف‌های دریای عمان، سنگ‌های قیمتی، مهرهای بین‌النهرینی و کالاهای مرتبط با تمدن دره سند یافته‌اند؛ که حکایت از وجود یک شبکه تجاری وسیع در هزاره سوم پیش از میلاد دارد.
ابعاد شهر نیز در زمان خود فوق‌العاده بود. برآوردها نشان می‌دهد که شهر سوخته در زمان اوج رونق خود، شامل چندین ناحیه مسکونی، صنعتی، گورستان و ساختمان‌های عمومی بوده و به‌احتمال قوی یکی از بزرگ‌ترین مراکز شهری شرق ایران محسوب می‌شده است.
راز چشمی که پنج هزار سال پابرجا ماند
یکی از مشهورترین کشفیات در شهر سوخته، اسکلت زنی حدود ۲۵ تا ۳۰ ساله است که در گور شماره‌ی ۶۷۰۵ این شهر، یک پروتز در یکی از چشم‌هایش قرار داشته.
این پروتز از ترکیبی از قیر و الیاف طبیعی ساخته شده و خطوط ظریفی به رنگ طلایی بر روی آن وجود دارد که احتمالاً به منطور شبیه‌سازی رگ‌های چشم طراحی شده‌اند. آثار روی استخوان حدقه نشان می‌دهد که این جسم برای مدت طولانی مورد استفاده قرار گرفته و تنها یک آیتم تزئینی نبوده است.
برخی رسانه‌ها از آن به عنوان «اولین چشم مصنوعی جهان» یاد می‌کنند، اما باستان‌شناسان با احتیاط بیشتر به آن نگاه کرده و آن را یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده پروتز چشمی می‌نامند؛ کشفی که نشان‌دهنده مهارت فوق‌العاده صنعتگران و آشنایی آن‌ها با ساخت ابزارهای حساسی است.
جراحی جمجمه؛ پزشکی‌ای فراتر از انتظار
کشف دیگری که ذهن دانشمندان را مجذوب خود کرد، جمجمه دختربچه‌ای حدود ۱۳ ساله بود که بر روی آن آثار جراحی قابل مشاهده بود.
پژوهشگران بر این باورند که این کودک به بیماری‌ای دچار بوده که باعث تجمع مایع در جمجمه می‌شده است. برای کاهش فشار موجود، بخشی از استخوان جمجمه او حذف شده؛ عملی که امروزه تحت عنوان ترپاناسیون شناخته می‌شود.
نکته جالب توجه این است که آثار ترمیم استخوان نشان می‌دهد این فرد پس از جراحی حداقل برای چند ماه زنده باقی مانده است. اگرچه این موضوع به معنای پیشرفته بودن پزشکی به شکل امروزی نیست، اما حاکی از آن است که ساکنان شهر سوخته تجربیات و دانش‌های عملی قابل توجهی در درمان برخی جراحات و بیماری‌ها داشته‌اند.
قدیمی‌ترین انیمیشن تاریخ؟
جام سفالی کوچک که در حال حاضر در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود، احتمالاً معروف‌ترین اثر به‌دست آمده از شهر سوخته است.
بر روی بدنه این ظرف، پنج تصویر متوالی از یک بز کوهی وجود دارد که در حال حرکت به سمت درختی است و از برگ‌های آن تغذیه می‌کند. اگر آن را با سرعت بچرخانند، این تصاویر چنان حرکتی ایجاد می‌کنند که به طور غیررسمی این اثر را به‌عنوان «قدیمی‌ترین انیمیشن جهان» معرفی کرده‌اند.
البته باید توجه داشت که این اثر به معنای واقعی انیمیشن نیست، بلکه نمونه‌ای بسیار برجسته از استفاده هوشمندانه از توالی تصاویر برای نمایش حرکت است.
شهری با نظم و ترتیب
شگفتی‌های شهر سوخته تنها به دستاوردهای هنری و پزشکی محدود نمی‌شود. حفاری‌ها نشان داده‌اند که خیابان‌ها، منازل و کارگاه‌ها با نوعی نظم و برنامه‌ریزی مدون بنا شده بودند.
اکثر منازل دارای چند اتاق بوده و از خشت خام ساخته می‌شدند. برخی ساختمان‌ها سیستم‌های زباله‌برداری و آب‌رسانی مجهز بودند و نشانه‌هایی از فعالیت‌های تخصصی نظیر سفالگری، پارچه‌بافی، مهرسازی و فلزکاری در نقاط مختلف این شهر به‌دست آمده است.
پژوهش‌ها همچنین به کشفیات قدیمی‌ترین نمونه‌های پارچه‌های بافنده، ابزارهای اندازه‌گیری، تخته‌های بازی و حتی بقایای مواد آرایشی دست یافته‌اند؛ یافته‌هایی که تصویر واضح‌تری از زندگی روزمره ساکنان این شهر را به نمایش می‌گذارد.
علت از بین رفتن شهر سوخته چه بود؟
با وجود شکوفایی چندصدسالۀ این شهر، حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد به تدریج به فراموشی سپرده شد. علت دقیق این موضوع هنوز به روشنی مشخص نیست، اما بیشتر پژوهشگران به مجموعه‌ای از عوامل چون تغییر مسیر رود هیرمند و کاهش منابع آبی، تغییرات اقلیمی، افت رونق مسیرهای تجاری و شاید تحولات اجتماعی و اقتصادی اشاره می‌کنند.
برخلاف برخی افسانه‌های رایج، تاکنون هیچ شواهد معتبر درباره پیوستگی شهر به یک فاجعه ناگهانی مانند جنگ، زلزله یا اتفاقی مرموز یافت نشده است.
اهمیت جهانی این ناحیه در چیست؟
در سال ۲۰۱۴، شهر سوخته به عنوان یک میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این ثبت نه به دلیل وجود یک شاهکار بزرگ، بلکه به خاطر ارزش فوق‌العاده آن در تبیین روند شکل‌گیری شهرنشینی، فناوری، پزشکی، هنر و روابط تجاری در هزاره سوم پیش از میلاد بود.
امروزه شهر سوخته به عنوان یکی از برجسته‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی در خاورمیانه به‌شمار می‌رود و هر فصل کاوش، اطلاعات تازه‌ای درباره زندگی مردمانی که پنج هزار سال پیش در یکی از خشک‌ترین نواحی ایران تمدنی پویا و سازمان‌یافته ایجاد کردند را افشا می‌سازد.
به طرز شگفت‌انگیزی، شهر سوخته هنوز «سوخته» تلقی نمی‌شود؛ بلکه هر کشف جدید جرقه‌ای نو برای درک عمیق‌تری از گذشتۀ درخشانی است که سالها پیش از آن تصورات ما فراتر می‌رفت.
۴۷۲۳۲
