روسیه به آرامی در حال کاهش فعالیتهای بلندپروازانه خود در عرصه فضایی است
ایستگاه فضایی بینالمللی تا سال ۲۰۳۰ به پایان دوره فعالیت خود خواهد رسید و کشور روسیه به عنوان یکی از شرکای اصلی این پروژه در حال طراحی جایگزینی برای آن است. پس از یک دهه فعالیتهای برنامهریزی برای قرار دادن ایستگاه جدید در مدار قطبی با عرض جغرافیایی بالا، که هدفش نظارت دقیق بر نواحی استراتژیک شمالگان است، مقامات مسکو نظر خود را تغییر دادهاند. تصمیم جدید این است که روسها به مدار قدیمی و شناختهشده ایستگاه فضایی بینالمللی بازگردند، یعنی شیب مداری ۵۱٫۶ درجه، که حدود ۴۰ سال پیش ایستگاه فضایی میر شوروی نیز در آن فعالیت میکرد.
این تصمیم جدید فقط یک تغییر ساده در نقشههای پروازی نیست، بلکه ساختار برنامه فضایی روسیه را برای دهههای آینده دستخوش تحول میکند؛ این انتخاب بر نوع ماژولهایی که در ساخت ایستگاه مداری روسیه (ROS) به کار گرفته خواهند شد، موشکها و پایگاههای فضایی مورد استفاده و در نهایت، ساختار اقتصاد فضایی این کشور تأثیر خواهد گذاشت.
به نقل از ساینتیفیکامریکن، مدیر روسکاسموس این تغییر استراتژیک را به عنوان یک رویکرد برای همکاری با هند معرفی کرده است. دیمیتری باکانوف، مدیرکل سازمان، در سفر اخیر خود به دهلینو اعلام کرده است: «ما در حال ساخت یک ایستگاه ملی هستیم و هند نیز پروژهای مشابه را در دست اقدام دارد؛ لذا در حال مذاکره هستیم تا هر دو ایستگاه را در یک صفحه مداری قرار دهیم.» هند همچنین پیش از این اعلام کرده بود که برنامه دارد اولین بخش از ایستگاه فضایی خود را در سال ۲۰۲۸ به فضا پرتاب کند.
این همکاری با هند بیشتر جنبه دیپلماتیک دارد تا دلیلی اساسی
با این حال، کارشناسان بر این باورند که همکاری با هند بیشتر یک بهانه دیپلماتیک است تا واقعیاتی اساسی. دیمیتری پایسون، از اعضای آکادمی بینالمللی کیهاننوردی، اظهار میدارد: «باتوجه به شرایط اقتصادی و سیاسی کنونی، این تصمیم منطقی به نظر میرسد.» او توضیح میدهد که حفظ ایستگاه در مدار کنونی، از نظر هزینه بسیار بهصرفهتر از انتقال به مدار قطبی است و به نوآوریهای فنی کمی احتیاج دارد. به زعم پایسون، هماهنگی با هند تنها یک پیشرفت به موقع است تا تصمیمی که دلایلی دیگر در آن نهفته است، توجیه گردد.
پایندگی به مدار فعلی به روسکاسموس این امکان را میدهد که دوباره از فناوریها و طراحیهای موجود در ایستگاه فضایی بینالمللی و سفینههای فضایی سایوز بهرهبرداری کند. هرچند این رویکرد نقاط ضعفی نیز دارد؛ معماری ایستگاه جدید به جای آنکه به جلو برود، بیشتر به نظر میرسد که ۴۰ سال به عقب برگشته و به زمان ایستگاه میر رسیده است.
مدار قطبی که از فراز قطبهای شمال و جنوب زمین میگذرد، هنوز هم در دنیای سفرهای فضایی انسانی قلمرویی ناشناخته و نادر به شمار میرود. تا به امروز، تنها مأموریت سرنشینداری که توانسته به این مدار دست یابد، پرواز خصوصی Fram2 متعلق به شرکت اسپیسایکس است که در آوریل ۲۰۲۵ انجام شد.
در سال ۲۰۱۴، روسیه چشمانداز بزرگی را ترسیم کرده بود. اولگ استاپنکو، مدیر وقت روسکاسموس، از ساخت ایستگاهی خبر داده بود که قادر است کل قلمرو روسیه را زیر نظر داشته باشد و به عنوان سکوی پرش برای سفر به ماه عمل کند. طرحهای اولیه شامل اجزای پیشرفتهای چون ماژول خودکار OKA-T برای آزمایشهای حساسی علمی و ماژولهای انبساطپذیر با قابلیت سانتریفیوژ بود.
اما از سال ۲۰۲۱، آرزوهای بزرگ در سایهی واقعیتهای موجود محو شدند. مقامات تصمیم به پایهگذاری ایستگاه بر روی پاور ماژول علمی (NEM) گرفتند؛ سازهای که سالهای زیادی در کارخانه انرگیا به رکود رسیده بود. این ماژول که به طور اولیه برای تأمین برق بخش روسی ایستگاه فضایی بینالمللی طراحی شده بود، نواقص بزرگی برای تبدیل شدن به هسته یک ایستگاه مستقل داشته و نه تنها سیستم کنترل وضعیت مناسبی ندارد، بلکه درگاههای کافی برای اتصال متناسب فضاپیماهای سرنشیندار و باری را نیز فراهم نمیسازد. برای بهرهبرداری از این نیروگاه نیمهکاره به عنوان یک مسکن فضایی باید سیستمهای اساسی مانند کامپیوترهای مرکزی به آن افزوده میشد که نیازمند طراحی مجدد گسترده بود.
روسها میتوانند ماژول نائوکا را به ایستگاه جدید منتقل کنند
مسائل مربوط به پرتاب نیز طعمهای برای مشکلات بود. برنامهریزی به این بود که پاور ماژول علمی با موشک جدید آنگارا از پایگاه فضایی ووستوچنی به پرواز درآید، اما هیچیک از موشکها آماده نبودند و پایگاه فضایی نیز سکوی پرتاب مناسبی نداشت. پاول لوزین، تحلیلگر ارشد فضایی، میگوید تنگناهای فنی در نهایت پروژه مدار قطبی را با بحران روبهرو کرده است. او بر این باور است که پاور ماژول علمی عملاً فاقد ظرفیت برای تبدیل شدن به هستهای مدرن ایستگاه است و تنها در بهترین حالت ممکن یک فضاپیمای بزرگ با فضای اندک برای تحقیقات علمی خواهد بود.
بازگشت به مدار ۵۱٫۶ درجه میتواند مانند یک میانبری نجاتدهنده باشد. این اقدام به روسیه کمک میکند تا ماژول نائوکا (Nauka) که هماکنون در ایستگاه فضایی بینالمللی مشغول به فعالیت است، به ایستگاه جدید خود منتقل کند. همچنین دیگر نیازی به نوسازی پایگاه ووستوچنی نیست، چرا که میتوان از پایگاه قدیمی و امتحانپسداده بایکونور و موشکهای قابل اطمینان پروتون بهره برد.
طبق مستندات داخلی شرکت انرگیا، نقشهراه به این ترتیب است: در سال ۲۰۲۸، یک ماژول اتصال جدید به نائوکا متصل میشود. همزمان، ایستگاه فضایی بینالمللی به تدریج ارتفاع خود را کاهش میدهد تا در اقیانوس آرام به زمین بیفتد. در سال ۲۰۲۹، پاور ماژول علمی و سپس یک ماژول هوابند به این مجموعه افزوده خواهد شد. نهایتاً، ایستگاه جدید روسیه از بدنه ایستگاه فضایی بینالمللی جدا شده و به طور مستقل ادامه مسیر خود را طی خواهد کرد.
با این حال، این مسیر تازه نیز بدون چالش نیست. ماژول نائوکا که در سال ۲۰۲۱ به فضا پرتاب شده، هماکنون با مشکل نشتی در سیستم خنککننده مواجه است و به تعمیرات جدی نیاز دارد. تمامی عملیات پیچیده باید قبل از ژوئن ۲۰۳۰، یعنی زمان ناپدیدی ایستگاه فضایی بینالمللی، انجام شود. پاول لوزین هشدار میدهد که روسیه به احتمال زیاد با یک وقفه طولانی در پروازهای سرنشیندار خود روبهرو خواهد شد، چرا که با وجود تلاشهای بسیار، هنوز شریک استراتژیک و پیشرفت ملموسی برای نهاییسازی این پروژه مشاهده نمیشود.
